Onlangs werd deze foto gevonden, en daarom weten we nu hoe Phineas Gage eruitzag.

© Shutterstock & Scanpix/Science Photo Library

Gat in hoofd inspireerde Freud

In 1848 kreeg de 25-jarige Phineas Gage een ijzeren staaf door zijn hoofd, waardoor zijn persoonlijkheid volledig veranderde. Zijn verhaal hielp de neurologie verder en bracht Sigmund Freud op een idee.

2 maart 2018 door Jesper Rovsing Olsen

Het korte bericht in de Boston Post werd weggedrukt door andere, belangrijkere artikelen.

‘Afschuwelijk ongeluk’, luidde de kop op die septemberochtend in 1848: het hoofd van een 25-jarige man was door een ijzeren staaf doorboord. Een bericht dat lezers snel weer zouden vergeten.

Later beseften onderzoekers echter hoe belangrijk het berichtje was.

Wat er met Phineas Gage gebeurde, was namelijk het eerste gedocumenteerde geval van de gevolgen van een zware hersenbeschadiging. 

Zijn verhaal had invloed op de neurologie, waarin net het besef doordrong hoe bepalend de hersenen zijn voor onze gedachten, ons gedrag en onze persoonlijkheid.

VS/1848. De kennis over de invloed van de hersenen op de persoonlijkheid – neurologie – is beperkt. Het eerste lesboek in neurologie is bijvoorbeeld nog maar een paar jaar uit en is nog niet eens vertaald uit het Duits.

© Shutterstock

Staaf doorboort de hersenen

Op 13 september 1848 schreef Phineas Gage onbedoeld geschiedenis, toen hij als ploegbaas een team arbeiders begeleidde bij de aanleg van een spoorweg bij het dorp Cavendish in de VS. Gage nam zelf de taak op zich om een rotsblok op te blazen.

De mannen hadden een gat in de rots geboord, dat Gage vulde met kruit. Met een stevige ijzeren staaf – van ruim een meter lang en drie centimeter dik – stampte hij het kruit aan. 

Maar opeens ontplofte het kruit en werd de staaf als een projectiel uit het gat geschoten. 

Gage stond nog over het gat gebogen, precies in de schootslijn, en de staaf boorde zich met hoge snelheid in zijn jukbeen vlak onder het linkeroog, ging dwars door de hersenen heen en schoot er boven aan de schedel weer uit. 

De staaf landde zo’n 30 meter verderop – besmeurd met bloed en hersenweefsel.

Phineas Gage viel neer, terwijl zijn collega’s ontzet toesnelden. Ze gingen ervan uit dat hun ploegbaas dood was. Maar al snel kwam hij bij en was hij tot ieders verbijstering volledig bij kennis. 

Na een paar minuten stond Gage zelfs op, praatte hij met mensen en kon hij lopen. De mannen haalden snel een kar en brachten hem naar een dokter.

Toen dokter John Harlow de kar bij zijn praktijk zag aankomen en de op­gewonden mannen naar binnen zag rennen, kon hij niet vermoeden dat hij binnen niet al te lange tijd deel zou gaan uitmaken van de wereldgeschiedenis.

Want Gage was een ware medische sensatie: alle expertise en ervaring uit die tijd wees erop dat een patiënt met een dergelijke ernstige hersenschade nooit kon overleven. 

De man in Harlows praktijk was voor zover we weten de eerste die dat wel deed.

Harlow maakte de wond schoon, verwijderde stukjes schedel en dekte de openingen af met een nat verband. 

Toen hij voelde of er nog botresten in het gat zaten, bleek dat hij zijn hele middelvinger in de wond kon duwen zonder ook maar enige weerstand te ondervinden.

Hij besloot om geen chirurgische ingrepen te doen, maar om de wonden uit zichzelf te laten genezen.

Het bleek een goede beslissing van Harlow om de openingen af te dekken met nat verband.

Een paar weken na het ongeluk kon hij gemakkelijk flinke hoeveelheden pus weghalen die anders in de hersenen zouden zijn gelekt, met waarschijnlijk fatale gevolgen. 

Gage herstelde zelfs zo goed dat hij na een paar maanden weer een normaal leven leidde. Althans, zo leek het.

Harlow schreef een artikel over zijn patiënt in het gerenommeerde tijdschrift Boston Medical and Surgical Journal. Dit werd echter met grote scepsis ontvangen, omdat er bij niemand een vergelijkbaar geval bekend was.

Lichaam Phineas Gage opgegraven

Neurologen en psychologen willen nog steeds zo veel mogelijk leren over Phineas Gage, om zijn gedrag en persoonlijkheid van vóór de hersenbeschadiging te vergelijken met die van daarna. Helaas is er weinig over zijn leven bekend.

We weten bijna niets over zijn gedrag voor die ongeluksdag in 1848 en slechts weinig details over de bijna 13 jaar die hij daarna nog geleefd heeft. Het staat echter vast dat Gage nooit meer voor de spoorwegen werkte.

Hij werd koetsier. Eerst bij een plaatselijk bedrijf en later in Chili, waar hij zeven jaar in de diligence reed. Mogelijk verliet hij vanwege zijn persoonlijkheidsveranderingen zijn familie en vrienden, om duizenden kilometers van hen vandaan te gaan wonen.

Het werk als diligencekoetsier was erg zwaar, dus Gage moet in goede conditie hebben verkeerd. In 1859 ging het echter zo slecht met hem dat hij terugkeerde naar de VS om bij zijn moeder te gaan wonen. 

Gage stierf op 20 mei 1860 en werd begraven in San Francisco. Zeven jaar later werd het lichaam opgegraven en gaf Gages zwager de schedel en de ijzeren staaf aan dokter Harlow. 

Gage kreeg andere persoonlijkheid

Phineas Gage en John Harlow zouden hoogstwaarschijnlijk in het vergeetboek zijn geraakt als de arts 20 jaar later niet nog een artikel naar een medisch tijdschrift had gestuurd.

Door dit artikel veranderde Gage van een medische curiositeit in een mijlpaal in de geschiedenis van de neurologie.

Harlow was de ontwikkeling van zijn bijzondere patiënt blijven volgen. En nu Gage acht jaar geleden was gestorven door epilepsie – waarschijnlijk als gevolg van de hersenbeschadiging – wilde de arts zijn opzienbarende ontdekkingen graag wereldkundig maken: 

‘Zijn werkgevers, die hem altijd als een zeer vakkundige voorman hadden beschouwd, waren van mening dat zijn persoonlijkheid dusdanig was veranderd dat ze hem niet langer konden handhaven’, schreef Harlow in het artikel.

‘Hij werd labiel, onverschillig ten opzichte van anderen en soms ronduit grof. 

Hij hield geen rekening met een ander en sloeg elk advies in de wind als dat tegen zijn eigen wensen en behoeften inging. Soms was hij enorm koppig, dan weer grillig en wispelturig.’

‘Hij bedacht allerlei plannen, maar zodra een plan was gemaakt, gaf hij het meteen weer op voor een ander plan. Zijn persoonlijkheid was zo ingrijpend veranderd, dat hij volgens vrienden en kennissen Gage niet meer was.’

Hersenletsel inspireerde Freud

Uit onderzoek naar de hersenen van Gage bleek dat delen van zijn frontale kwabben ernstig waren beschadigd.

Tegenwoordig wordt een mentale verandering zoals die bij Gage een ‘frontaal syndroom’ genoemd en erkend als een gangbaar gevolg van schade aan dat deel van de hersenen.

Maar halverwege de 19e eeuw was het opzienbarend en controversieel om hersenletsel in verband te brengen met persoonlijkheidsveranderingen. 

Harlow toonde als een van de eersten het verband tussen hersenen en gedrag aan. Daardoor maakte de neurologie een flinke sprong voorwaarts.

Sommige historici denken zelfs dat Sigmund Freud het verhaal van Phineas Gage kende en dat dit hem inspireerde tot zijn psychoanalytische theorie dat gedrag en handelingen kunnen worden verklaard vanuit externe invloeden op het innerlijk van de patiënt.

Lees ook

Malcolm Macmillan: An Odd Kind of Fame – Stories of Phineas Gage, MIT Press, 2000. John Fleischman: Phineas Gage – A Gruesome But True Story about Brain Science, Houghton Mifflin Harcourt, 2004. Bernard J. Baars & Nicole M. Gage: Cognition, Brain, and Consciousness, Academic Press, 2010. 

Bekijk ook ...