Our website does not support Internet Explorer.

To get the best experience on our website and of our content, please use a more modern browser like Edge, Chrome, Safari or similar.

us soldiers red army meet at thorgau

Overwinning aan de Elbe: Duitsland doormidden gehouwen

25 april 1945 was ‘Elbe Day’ – de dag dat de geallieerden van het West- en Oostfront elkaar ontmoetten. Daar had niemand rekening mee gehouden, en de Russen openden het vuur op de Amerikanen. Het waren de eerste schoten van de Koude Oorlog.

AKG-Images

De foto van Churchill, Roosevelt en Stalin op de Conferentie van Jalta in februari 1945 moet vooral daadkracht uitstralen, maar in feite zijn het gewoon drie oudere heren op een stoel.

Het beeld is een stuk minder meeslepend dan iconische foto’s van de beslissende momenten van de oorlog, zoals die uit het Duitse Torgau, waar de Amerikanen en Russen elkaar ontmoetten.

Toch is de groepsfoto uit Jalta een van de bekendste van de oorlog vanwege de concentratie van macht: slechts deze drie mannen bepaalden in 1945 hoe de wereld eruit zou zien.

En dat deden ze tijdens hun conferentie in het oude paleis van de tsaar in Jalta op de Krim. De strijd tegen Japan stond hoog op de agenda, maar de drie maakten ook ruzie over Polen.

In 1939 waren de Britten dat land te hulp geschoten, en nu eiste Stalin het op. Maar de ‘Grote Drie’ hadden het vooral over de toekomst van Duitsland in de naoorlogse wereld.

‘Hoe leeg moeten de hersenen van deze drie charlatans zijn?’
Joseph Goebbels over Churchill, Stalin en Roosevelt

Goebbels trekt van leer tegen Jalta

De afspraken uit Jalta waren niet geheim. Ze werden openbaar gemaakt in een verklaring op 11 februari 1945.

‘Wij willen het Duitse militarisme en nazisme met wortel en tak uitroeien en ervoor zorgen dat Duitsland nooit meer de wereldvrede kan bedreigen,’ stond er te lezen.

Daarom zouden de aanstaande overwinnaars het Duitse staatsapparaat en leger ontbinden.

Ze wilden ook dat deel van de Duitse industrie dat voor militaire doeleinden kon worden gebruikt platleggen, en het kapotgebombardeerde Duitsland moest de economische schade die de andere strijdende partijen hadden geleden, vergoeden.

Dit zou worden bewerkstelligd door het land in vier bezettingszones op te delen.

Ook de Fransen kregen een deel, en de Polen werden grote gebieden in het oosten van Duitsland in het vooruitzicht gesteld.

De verklaring belandde ook op het bureau van de Duitse propagandaminister Joseph Goebbels, die schamperde: ‘Hoe leeg moeten de hersenen van deze drie charlatans zijn?’

In het artikel Het jaar 2000 schetste hij een somber toekomstbeeld als Duitsland de oorlog zou verliezen.

‘De derde, Stalin, heeft veel verstrekkender doelen dan zijn twee kompanen. En die is hij beslist niet van plan met de wereld te delen,’ speculeerde het nazikopstuk.

Hij voorspelde dat het isolationisme van de Amerikanen en de infiltratie van de Sovjets de machtsbalans tussen de drie mogendheden zou verstoren, waardoor Europa uiteindelijk overgeleverd zou zijn aan Stalin.

Maar het verdrag was natuurlijk compleet irrelevant, aldus Goebbels, want Duitsland zou de oorlog niet verliezen. In de echte wereld, buiten het kantoor van de propagandaminister, naderde de Duitse nederlaag met rasse schreden.

Generaal Dwight D. Eisenhower, de opperbevelhebber van de geallieerde strijdkrachten aan het Westfront, stond al aan de Rijn.

Om de opmars te stuiten, hadden de Duitsers alle bruggen over de rivier opgeblazen. Op één na.

Churchill wil Berlijn veroveren

Dat de belangrijke brug bij Remagen in de buurt van Bonn niet was verwoest, kwam door een opeenstapeling van pech: de springladingen waren aangebracht, maar om bureaucratische redenen kwam het bevel tot opblazen heel laat.

Bovendien werkte de ontsteker niet, waardoor een soldaat in zijn eentje onder hevige Amerikaanse beschietingen naar de brug moest rennen om de springstof handmatig te ontsteken.

Na de explosie was de brug in rook gehuld, maar toen die opgetrokken was, bleken de grote stalen bogen onbeschadigd. De springstof was van slechte kwaliteit en was niet volledig ontploft.

Voordat de rest kon worden opgeblazen, knipten Amerikaanse soldaten de draden door. De brug was veroverd, en dat Hitler de verantwoordelijke officier liet doodschieten, veranderde daar niets aan.

Nu hoefde Eisenhower alleen nog het deel van Duitsland te bezetten waar de Amerikanen en Britten volgens Jalta recht op hadden. Op 28 maart deelde hij de Russen mee dat hij naar de Elbe in het oosten wilde oprukken en dan naar het zuiden en noorden zou afbuigen.

Eisenhower zag zijn telegram (met registratienummer SCAF-252) als een normale militaire coördinatie tussen bondgenoten, maar Winston Churchill was witheet.

De Britse premier wilde per se als eerste in Berlijn aankomen, hoewel de Duitse hoofdstad volgens het verdrag in de Russische bezettingszone lag.

De verovering van de stad was belangrijk voor Churchill omdat hij Stalin ermee onder druk wilde zetten, die zich niet aan zijn belofte van een democratisch Polen leek te houden. ‘Berlijn is uitsluitend een politiek doelwit, geen militair,’ klaagde Eisenhower.

In zijn ogen moesten oorlog en diplomatie strikt gescheiden blijven. Churchill moest bakzeil halen, want in 1945 was Groot-Brittannië duidelijk de mindere in het bondgenootschap met de VS.

Churchill, Roosevelt and Stalin at the Yalta Conference, 1945

Churchill, Roosevelt en Stalin werden de Grote Drie genoemd.

© Imageselect

Jalta beknotte Duitsland

Begin februari 1945 spraken de Grote Drie – Churchill, Stalin en Roosevelt – elkaar een week lang in het oude paleis van de tsaar bij Jalta op de Krim.

Ze onderhandelden over de toekomst van Europa.De drie partijen hadden sterk uiteenlopende belangen: Churchill dacht dat Stalin heel Europa wilde veroveren en zocht steun bij Roosevelt.

Maar de president hechtte veel waarde aan de Verenigde Naties, die voor vrede moesten zorgen.

Omdat hij dit project niet zonder Stalin kon verwezenlijken, deed hij toezeggingen aan de Sovjetleider, die uit was op de heerschappij over Oost-Europa.

De gevolgen

  • Na de oorlog moest Duitsland bezet en ontwapend worden. Het Duitse volk moest grondig worden gedenazificeerd.
  • Oorlogsmisdadigers kwamen voor een internationale rechtbank.
  • Duitsland moest de schade van de oorlog vergoeden.
  • De Duitsers moesten Oost-Pruisen afstaan aan de Russen.
  • Polen stond zijn oostelijke delen af aan de Sovjet-Unie en kreeg in ruil daarvoor Duits grondgebied.
  • De Sovjet-Unie moest Japan de oorlog verklaren.

Amerikanen zijn uit op Berlijn

De Amerikanen stoomden in rap tempo op door Duitsland. In het open landschap stuitten de tankcolonnes nauwelijks op verzet, en na een razendsnelle opmars stonden de eerste Amerikaanse soldaten op 11 april aan de westoever van de Elbe.

William Simpson, de aanvoerder van het 9e Leger, stuurde enthousiast troepen naar de overkant om twee bruggenhoofden te vestigen.

‘We waren de eersten aan de Rijn, en nu wilden we de eersten in Berlijn zijn,’ schreef hij later. ‘We dachten maar aan één ding: Berlijn veroveren, doorstoten en de Russen ontmoeten.’

Het was nog maar 80 kilometer naar de rijkshoofdstad. Generaal Simpson beval een tank- en een infanteriedivisie in vrachtwagens zich op te maken voor de opmars.

Volgens zijn berekeningen hoefden ze maar één nacht te rijden. Er moest echter toestemming van bovenaf komen.

Op 15 april vroeg Simpson groen licht van zijn commandant, generaal Omar Bradley, die de zaak voorlegde aan Eisenhower.

De berichten van de Elbe stelden de opperbevelhebber voor een dilemma: zijn generaals wilden naar het oosten, want zij wisten niet van SCAF-252.

Alleen Eisenhower en Bradley waren ervan op de hoogte dat Berlijn geen doel meer was. Het besluit om de Russen de stad te laten innemen, was geheim gehouden om de troepen gemotiveerd te houden.

‘Ik weet zeker dat het 9e Leger Berlijn met geringe verliezen had kunnen innemen.’
Generaal Simpson

Eisenhower hakt de knoop door

De opperbevelhebber kon zich nog bedenken en de tanks laten opstomen. Eisenhower vroeg Bradley om het aantal verliezen van een opmars naar Berlijn in te schatten.

Het antwoord was een pessimistische rekensom, waaruit bleek dat de opmars en de gevechten in de straten van de stad tot wel 100.000 gesneuvelde en gewonde Amerikanen zouden kunnen leiden.

‘Een zware tol voor een prestigeproject,’ zo meende Bradley. ‘Vooral als we ons uiteindelijk terug moeten trekken en het aan die ander moeten laten.’

Eisenhower hield vast aan zijn oorspronkelijke besluit: de westerse geallieerden zouden Berlijn links laten liggen. Bradley gaf dit door aan Simpson, die er de rest van zijn leven boos over was.

‘Ik weet zeker dat het 9e Leger Berlijn met geringe verliezen had kunnen innemen, ver voordat de Russen er waren,’ schreef de teleurgestelde generaal.

Volgens hem waren de berekeningen van Bradley fout, en zes jaar later kwam Bradley zelf ook tot die conclusie.

‘Op dat moment hadden we vermoedelijk kunnen doordringen tot Berlijn,’ schreef hij in zijn memoires uit 1951.

‘Als soldaten hadden we een naïeve kijk op de Britse neiging om oorlog te compliceren met politieke motieven en niet-militaire doelen.’

Het besluit was genomen en de taken werden verdeeld. Simpsons 9e Leger en andere Amerikaanse eenheden konden niet anders dan zich ingraven aan de Elbe zodra ze de rivier hadden bereikt.

Op 16 april, de dag nadat Eisenhower de knoop had doorgehakt, openden zo’n 1 miljoen Russische soldaten de aanval op de Duitse stellingen aan de Oder. Het was het begin van de stormloop naar Berlijn van Jozef Stalin.

Amerikanen en Britten namen het grootste stuk

In 1945 werd Duitsland onder de voet gelopen. Amerikaanse en Britse troepen bezetten een groter deel dan met Stalin was afgesproken.

Shutterstock

Opmaat

23 januari 1945: De Russen staan op de westoever van de Oder, 70 kilometer van Berlijn.

Shutterstock/The Imperial War Museum

De enige brug

7 maart: Bij Remagen veroveren de Amerikanen de enige intacte brug over de Rijn. Ze kunnen de rivier nu over.

Shutterstock

Ruhrgebied valt

1 april: Het Ruhrgebied is omsingeld. 370.000 Duitsers worden gevangengenomen.

Shutterstock

Opmars

11 april: Na een snelle opmars staan de eerste Amerikanen aan de Elbe. Ze mogen niet door naar Berlijn.

Shutterstock

Vrij baan naar Berlijn

16 april: Het Rode Leger valt de Seelower Höhen aan de Oder aan. De Russen lijden zware verliezen, maar de weg naar Berlijn ligt open.

Shutterstock/Getty Images

‘Elbe Day’

25 april: De Amerikanen en Russen treffen elkaar bij Torgau.

Shutterstock/U.S. National Archives and Records Administration, William E. Poulson

Ongemakkelijke ontmoeting

Een kleine twee weken nadat Simpson de Elbe in zicht had gekregen, naderden andere Amerikaanse troepen de rivier 130 kilometer naar het zuidoosten.

De 69e Infanteriedivisie lag een flink stuk voor op naburige eenheden, en op 25 april reden patrouilles vooruit om de situatie in kaart te brengen.

Luitenant Albert Kotzebue leidde een ervan, die uit 26 man in jeeps bestond. Er hingen witte vlaggen uit de ramen van de huizen langs de route, maar hij zag geen mensen, en hij wist waarom.

Een Duitse burgemeester had verteld dat de Russen in de buurt waren, en de bevolking was bang voor plunderingen en verkrachtingen.

Kotzebue hield halt bij een boerderij, waar hij de boer, zijn vrouw en hun drie kinderen aantrof aan de eettafel. Op het eerste gezicht een gezellige boel – maar alle vijf de bewoners waren dood. Ze hadden gif ingenomen.

De patrouille ging door naar de Elbe, waar een bootje lag. Een groepje sprong erin en gebruikte hun geweerkolven als roeispanen om de rivier over te steken.

Aan de overkant lag de oever bezaaid met lichamen van burgers. Mannen, vrouwen en kinderen lagen met hun bepakking tussen de omgevallen karren.

Korte tijd later dook er een Russische patrouille op. Kotzebue bracht een groet. De Russen deden hetzelfde, waarna beide partijen elkaar argwanend aanstaarden.

Het was er de sfeer niet naar om elkaar te omhelzen of kameraadschappelijk op de rug te kloppen. Het was 13.30 uur, en het oosten en het westen hadden elkaar getroffen bij het gehucht Strehla.

In Torgau vierden de gewone Amerikaanse en Russische soldaten samen feest. Hun leiders waren al gebrouilleerd.

© AKG-Images

Luitenant verkent Duitsland

Luitenant Kotzebue was de eerste Amerikaan die contact maakte met het Rode Leger in Duitsland, maar hij is er niet beroemd mee geworden.

Toen het nieuws over de ontmoeting aan de Elbe in de dagen daarna wereldnieuws was, was een andere officier, die elders aan de Elbe zat, met de eer gaan strijken.Luitenant William D. Robertson was inlichtingenofficier en hoorde bij het regiment van Kotzebue.

Op 25 april ging hij rond 10.00 uur de landwegen op om een overzicht te krijgen van de chaotische situatie. De wegen zagen zwart van de gedesillusioneerde Duitse soldaten, vrijgelaten geallieerde krijgsgevangenen en buitenlandse dwangarbeiders.

De jeep met de luitenant en drie soldaten was nog niet vertrokken of het groepje stuitte al op de eerste vijanden: van eenzame Duitse soldaten op een roestige fiets tot hele compagnieën die met een moedeloze blik in hun ogen richting het westen strompelden.

Robertson ontwapende hen en gaf hun een papier met een instructie, dat ze bij de voorste Amerikaanse stelling verderop moesten tonen. De jeep werd niet aangevallen, en in de dorpen werden de Amerikanen vriendelijk bejegend.

Rond het middaguur stuitte het groepje op 30 Britse krijgsgevangenen. Die zeiden dat er een stel Amerikaanse gewonden en gevangenen in het stadje Torgau zat, verderop aan de Elbe.

Robertson vorderde een wit laken van een Duitse burger en spoedde zich naar de rivier.

Verwoestingen in Londen na een V-2-aanval. De Britten waren de oorlog beu. Toen Churchill een oorlog tegen de Sovjets opperde, verloor hij bij de verkiezingen in juli.

© Getty Images

Churchill dacht aan doorvechten

Operatie Unthinkable was het Britse plan voor een oorlog tegen Stalin in de zomer van 1945. Uit de inhoud blijkt waarom het nooit is uitgevoerd.

De Britse premier Winston Churchill droeg zijn generale staf in de lente van 1945 op een plan uit te werken voor een oorlog met de Sovjet-Unie.

Hij was boos dat Stalin geen democratische verkiezingen in Polen wilde houden. Zes jaar eerder hadden de Britten Hitler de oorlog verklaard om het land te verdedigen.

Nu leken de Polen onder het Russische juk te komen.

Aanval op de Russen zou een ramp worden

Operatie Unthinkable was de codenaam voor een geallieerd offensief tegen de Sovjet-Unie vanaf 1 juli 1945.

Het plan was uitgewerkt in opdracht van Churchill, en het was gebaseerd op een verrassingsaanval.

Die moest worden uitgevoerd door Britten en Amerikanen met steun van het Poolse leger in ballingschap en 10 divisies van Duitse gevangenen.

Toch zouden de Russen er veel sterker voorstaan, waarschuwden de generaals.

Defensieve strategie was kansloos

Churchill liet zijn generaals ook berekenen wat er zou gebeuren als Duitsland verslagen was en de VS zijn troepen naar Azië overplaatste.

In die situatie kon Stalin een aanval op West-Europa overwegen, zo vreesde Churchill.

De generaals voorspelden dat de Britten na een Russische aanval zouden worden teruggedrongen tot op de Britse Eilanden.

Dan kon Stalin alleen nog met zware bommenwerpers worden getroffen.

Russen vuren op Amerikanen

De eenzame jeep kwam probleemloos in Torgau aan. Maar in de buurt hoorde Robertson schoten en vanuit de verte klonk het gebulder van kanonnen. Ze waren op weg naar een strijdtoneel.

De luitenant vroeg zich af hoe hij de Russen kon naderen zonder te worden neergemaaid. Hij was boos op zichzelf dat hij geen Amerikaanse vlag had meegenomen en besloot er een te maken.

De soldaten braken in bij een apotheek en vonden er rode en blauwe verf. Daarmee schilderden ze iets op het laken wat in de verte op de Stars and Stripes leek.

Robertson wapperde met de vlag vanaf een toren van het kasteel Hartenfels aan de westoever van de Elbe. Hij riep zo hard als hij kon Amerikanski, Russia, America en Kamerad.

Robertson dacht dat hij contact had gelegd, maar hij zat ernaast. Al snel ketsten de kogels over het water, en toen de muren werden geraakt, wist hij dat hij het doelwit was.

Er sloeg zelfs een antitankgranaat in in de toren van het kasteel.De luitenant dook weg achter de dikke muur terwijl hij druk met zijn armen zwaaide en hoopte dat ze er niet afgeschoten werden.

Toen stopte de kogelregen en steeg er een groene signaalpijl op aan de overkant: het teken dat de geallieerden moesten gebruiken als ze elkaar tegenkwamen.

Robertson had helaas geen signaalpijl bij zich, en de soldaten aan de andere kant begonnen weer te schieten.

De Amerikaanse luitenant Robertson zette een brede grijns op en klopte de Rus op diens knie.

Eerste ontmoeting werd vergeten

Een Russische krijgsgevangene bood uitkomst. De patrouille had hem in Torgau gevonden, en hij kreeg te horen wat hij over de rivier moest roepen.

Vijf minuten later kon hij Robertson melden dat er een paar man zouden oversteken. De krijgsgevangene klom over het verwrongen stalen skelet dat ooit een brug over de Elbe was.

Robertson volgde hem. Even later ging een Rus de andere kant op, en moeizaam naderden de partijen elkaar.

Robertson klauterde op handen en knieën over de brug om zich vast te kunnen houden. Een Rus gleed hem tegemoet over een stalen balk. Op dit belangrijke ogenblik wist Robertson geen historische woorden te bedenken om te zeggen.

Hij zette een brede grijns op en klopte de Rus op diens knie. Het was 16.00 uur, en Amerikaanse en Russische soldaten drukten elkaar de hand midden in het verslagen Duitsland.

In Torgau vierden de troepen spontaan feest toen de Russen hun accordeons tevoorschijn haalden. Niemand wist iets van Kotzebue, die een paar uur vóór Robertson een gespannen ontmoeting met het Rode Leger had gehad, tussen de dode Duitsers op de rivieroever.

De volgende dag speelden Robertson en de eerste Rus op de brug, luitenant Aleksandr Silvasjko, de scène op de brug na voor de fotografen.

De foto’s van Torgau gingen de hele wereld over, want ze luidden de Duitse nederlaag in, al werd er nog twee weken gevochten. Het land was in tweeën geknipt, en de geallieerden hadden gezegevierd.

Slechts weinigen beseften – zoals Churchill – dat er een nieuw conflict in het verschiet lag. De meesten hoopten dat er een nieuw tijdperk van vrede en broederschap aangebroken was.

Al in juli 1945 verloor Churchill de verkiezingen in Groot-Brittannië, en de nieuwe Labour-regering moest zich staande zien te houden tegenover Stalin. De Koude Oorlog was begonnen.

Lees ook:

Eisenhower
Amerikaanse presidentsverkiezingen

Dwight D. Eisenhower maakte einde aan McCarthy’s politieke carrière

5 minuten
Godsdienstgeschiedenis

De heksenvuren brandden in heel Europa

18 minuten
Nazisme

Zoveel boeken verbrandden de nazi’s

2 minuten

Log in

Ongeldig e-mailadres
Wachtwoord vereist
Toon Verberg

Al abonnee? Heb je al een abonnement op ons tijdschrift? Klik hier

Nieuwe gebruiker? Krijg nu toegang!

Reset wachtwoord

Geef je mailadres op, dan krijg je een e-mail met aanwijzingen voor het resetten van je wachtwoord.
Ongeldig e-mailadres

Voer je wachtwoord in

We hebben een mail met een wachtwoord gestuurd naar

Nieuw wachtwoord

Enter a password with at least 6 characters.

Wachtwoord vereist
Toon Verberg