Wereldleiders Nixon en Mao spraken elkaar slechts iets meer dan een uur.

Historia Jaarboek 2018: Nixon en Mao houden sensationele top

1972: Amerikaanse en Chinese onderhandelaars konden het moeilijk eens worden tijdens een staatsbezoek van een week – hun belangen lagen te ver uiteen. Toch leidde de top tot een doorbraak in de betrekkingen tussen de kapitalistische VS en het communistische China.

29 november 2018 door Historia Jaarboek

Richard Nixon scheert op 21 februari 1972 in de Air Force One over de Chinese hoofdstad en landt korte tijd later op de luchthaven van Peking. Het toestel komt tot stilstand bij een groepje mensen, met premier Zhou Enlai voorop.

‘Er is geen mensenmassa,’ roept een van de leden van de Amerikaanse delegatie voor de trap naar de deur gereden wordt.

De president trekt zijn grijze jas aan over zijn kostuum en loopt de trap af, gevolgd door zijn echtgenote Pat, die een knalrode jas draagt.

Geen Amerikaans staatshoofd zette ooit eerder voet in communistisch China, en slechts weinigen hadden gedacht dat juist de fanatieke anticommunist Nixon de eerste zou zijn. De wereld is echter veranderd sinds eind jaren 1960, en de VS en China zien nu beide de voordelen van toenadering na ruim 20 jaar vijandschap.

‘Uw handdruk kwam van de andere kant van ’s werelds grootste zee – 25 jaar zonder contact,’ zegt Zhou Enlai als hij met Nixon in een limousine zit op weg naar het gastenverblijf van de regering. Niet ver daarvandaan bevindt zich de Chinese leider Mao Zedong, en hem wil Nixon graag ontmoeten.

Eenmaal in zijn kamer in het zwaar bewaakte gastenverblijf wil de president net zijn hemd uittrekken om eindelijk een douche te kunnen nemen als Henry Kissinger, Nixons veiligheidsadviseur, de trap van de presidentiële suite op komt rennen. 

Zhou Enlai heeft hem een belangrijk bericht meegegeven: voorzitter Mao wil Nixon onmiddellijk spreken. 

>>DNA-sporen verraden beruchte moordenaar – lees het hele verhaal in het Historia Jaarboek 2018.

Tijdens het staatsbezoek zagen de Amerikanen voor het eerst reportages uit communistisch China. 

Pingpongdiplomatie

Sinds zijn oprichting in 1949 was de Volksrepubliek China een tegenpool van de VS. 

Mao had geen goed woord over voor de ‘Amerikaanse imperialisten’ en hun kapitalisme, en de Amerikanen stuurden troepen naar landen als Zuid-Korea, Vietnam en Taiwan in de achtertuin van China omdat het communisme met hulp van de Chinezen en de Sovjets verder dreigde op te rukken.

Maar eind jaren 1960 veranderde president Nixon van koers. Vanaf zijn eerste stappen in de politiek in 1946 had hij zich een felle anticommunist betoond en zijn politieke tegenstanders een zachte opstelling jegens het communisme verweten. 

Toen hij in 1969 ingezworen werd als president, was de rol van China als communistische supermacht tanende en zag hij vooral de Sovjet-Unie als gevaar. Nixon dacht de Russen een hak te kunnen zetten door de banden met China aan te halen. 

Om een sterk bondgenootschap tussen de Amerikanen en Chinezen te voorkomen, zouden de Sovjets wellicht eerder geneigd zijn afspraken over ontwapening met de VS te maken. Ook hoopte Nixon een eind te kunnen maken aan de uitzichtloze oorlog in Vietnam.

‘Als er iets is wat ik wil doen voordat ik sterf, is het naar China reizen,’ zei president Nixon in het begin van de jaren 1970 in het tijdschrift Time.

In China begon Mao te merken dat de VS zich milder opstelde, en de voorzitter had zelf ook baat bij toenadering. De Chinezen waren in onmin geraakt met hun Russische kameraden, die in de jaren 1960 de samenwerking met Mao geleidelijk hadden afgebouwd. 

Russische experts die China hadden geholpen de industrie te versterken en atoomprojecten op te zetten waren naar huis geroepen, en Mao hoopte dat de VS in het gat kon springen en technische kennis kon aanleveren.

Een beslissende stap werd in het voorjaar van 1971 gezet, toen het Amerikaanse tafeltennisteam tijdens het WK in Japan onverwachts uitgenodigd werd door het gesloten China. Nu was een bezoek van Nixon ineens niet meer ondenkbaar. 

De dooi tussen de VS en China werd ‘pingpongdiplomatie’ genoemd en leidde ertoe dat de VS om een staatsbezoek aan China verzocht. Mao ging akkoord, en in juli 1971 meldde Nixon in een televisietoespraak: ‘Landgenoten, ik zal afreizen naar de Volksrepubliek China.’

>>’s Werelds oudste flessenpost gevonden op Australisch strand – lees het hele verhaal in het Historia Jaarboek 2018.

Mao wil niet over politiek praten

Toen Nixon in de middag van 21 februari 1972 de werkkamer van voorzitter Mao in het hoofdkwartier van de communistische partij betrad, was de gezondheid van de 78-jarige leider broos. Maar de handdruk en de historische situatie maakten een grote indruk op Nixon: 

‘Het was een ontroerend moment,’ schreef de president in zijn dagboek over de begroeting, die bijna een minuut duurde.

Nixon, die werd begeleid door Kissinger en andere leden van zijn delegatie, zag dat er veel oude boeken in het vertrek stonden en maakte van de gelegenheid gebruik een compliment uit te delen: 

‘Ik heb de gedichten en toespraken van de voorzitter gelezen, en ik besefte dat hij een echte filosoof is,’ zei de president. ‘Mao heeft een hele natie bewogen en de wereld veranderd,’ voegde hij eraan toe.

Toen de tolk de woorden van de president had vertaald, liet Mao zich in minder lovende bewoordingen uit over het werk van Nixon: ‘Uw boek, Six Crises, is geen slecht boek,’ zei de voorzitter koeltjes.

De minuten verstreken met gekeuvel en de omzichtige vertalingen van de tolk. 

Toen probeerde Nixon een serieus gesprek te beginnen over ‘actuele onderwerpen als Taiwan, Vietnam en Korea’, maar tot teleurstelling van de president legde Mao, die geflankeerd werd door Zhou Enlai, daar geen enkele belangstelling voor aan de dag: ‘Dit zijn geen kwesties die met mij besproken hoeven te worden. 

Dit soort dingen moeten met de minister-president worden besproken. Ik wens me niet bezig te houden met al die lastige problemen,’ sprak de Chinese leider. Mao wilde vermoedelijk voorkomen dat het leek alsof hij concrete afspraken maakte met de Amerikanen.

Na 65 minuten keek de voorzitter Zhou Enlai aan, die de tijd bijhield: ‘Hebben we nu niet lang genoeg gepraat?’ vroeg Mao.

Korte tijd later namen de gesprekspartners afscheid. Het was een merkwaardige ontmoeting geweest: Nixons pogingen om serieuze kwesties aan de orde te stellen waren op niets uitgedraaid. Eventuele doorbraken moesten bereikt worden in gesprekken met Zhou Enlai.

>>Lees alle verhalen in het Historia Jaarboek 2018 – bestel het nu.

Drie doelstellingen

Vietnam, Taiwan en de Sovjet-Unie stonden hoog op de agenda tijdens de Chinees-Amerikaanse top. 

  1. De Amerikanen wilden weg uit Vietnam. 
    ‘Kissinger en Nixon wilden hulp bij het beëindigen van de Vietnamoorlog. Door met Rusland en China te onderhandelen hoopten we druk uit te oefenen op Hanoi, zodat er serieuze vredesbesprekingen konden beginnen,’ legde een lid van de staf van Nixon later uit. Als de Chinezen hun steun aan Noord-Vietnam staakten, zou de regering in Hanoi zwakker staan en eerder geneigd zijn de wapens neer te leggen. Als Mao niet zó ver wilde gaan, hoopte Nixon in ieder geval dat China Hanoi zou oproepen een verdrag te sluiten met de VS en Zuid-Vietnam.

  2. Chinezen wilden Taiwan hebben. 
    De verliezer van de Chinese Burgeroorlog, de nationalist Chiang Kai-shek, vluchtte in 1949 met zijn partij Kwomintang naar het eiland Taiwan. Daar werden ze economisch en militair gesteund door de VS. Mao zag Taiwan als een afvallige regio die weer ingelijfd moest worden bij het vasteland. Het was dus een interne aangelegenheid, en de VS moest de banden met Taiwan verbreken.

  3. Beide partijen wilden de Sovjet-Unie beteugelen. 
    De betrekkingen tussen de Chinezen en de Sovjets waren bekoeld sinds de jaren 1960, en na een aantal schermutselingen langs de grens was Mao zelfs bang voor een militaire confrontatie. De Amerikanen vreesden de expansie van het communisme met steun van de Sovjet-Unie en zagen de Russen als hun aartsvijanden. Zowel China als de VS had dus belang bij een zwakkere Sovjet-Unie, wat een gevolg zou zijn van een sterk Amerikaans-Chinees bondgenootschap. 

De communistische Russen en Chinezen waren maar een paar jaar echte kameraden.

De week die de wereld veranderde

De volgende ochtend voerden Nixon, Kissinger en Zhou Enlai druk overleg, maar hun belangen lagen te ver uiteen. 

De Amerikanen waren uit op een ‘eervolle vrede’ in de Vietnamoorlog om een eind te maken aan het bloedvergieten, maar de Chinezen hielden vast aan hun steun aan ‘de volkeren van Vietnam, Laos en Cambodja’. 

Voor de kwestie van Taiwan, dat China wilde inlijven, kwam evenmin een oplossing. De herverkiezing van Nixon zou in gevaar komen als hij de bescherming van Taiwan opgaf.

De onderhandelingen werden onderbroken voor bezoeken aan de Chinese Muur en het theater, waarbij Pat Nixon meeging. De echtgenote van Mao, Jiang Qing, moest haar man vertegenwoordigen, want de Chinese leider was te ziek.

De Amerikanen deden ook Shanghai aan, waar Nixon en Zhou op 28 februari een communiqué ondertekenden. In het document verklaarden de VS en China dat ze voornemens waren ‘de betrekkingen te normaliseren’. 

Daarnaast stelden de twee naties vast dat het risico op een internationaal militair conflict moest worden gereduceerd en dat geen van de partijen ‘hegemonie in Azië en het Pacifisch gebied’ zou nastreven.

Verder stond er weinig concreets in het document. De partijen formuleerden vooral hun eigen standpunten, en de Sovjet-Unie werd niet eens genoemd.

Richard Nixon besefte dat het communiqué van Shanghai niet de doorbraak was waar hij op had gehoopt, en hij zwakte het belang ervan dan ook af tijdens het afsluitende galadiner voor zijn vertrek op 28 februari: 

‘Deze week heeft de wereld veranderd. De inhoud van het communiqué is bij lange na niet zo belangrijk als de stappen die we de komende jaren zullen zetten om de 16.000 mijl en de 22 jaar vijandschap die ons tot nu toe hebben gescheiden, te overbruggen. En vandaag zeggen wij toe deze brug te zullen bouwen.’

Het Amerikaanse volk steunde de president. Bijna 70 procent van de Amerikanen vond het bezoek nuttig, en de president werd door 15.000 mensen onthaald toen hij landde in Washington.

Kissinger bezocht China opnieuw in februari 1973. Er werd afgesproken om ‘verbindingsbureaus’ te openen in Peking en Washington D.C., en Mao merkte zelfs op: 

‘Nu kunnen we van vriendschap spreken.’ De deur stond hierna op een kier, en in 1979 erkende de VS de Volksrepubliek China in plaats van Taiwan.

Aartsvijanden schudden elkaar de hand

Voor het eerst in de geschiedenis troffen op 18 juni 2018 een zittende Amerikaanse president en een Noord-Koreaanse leider elkaar. 

‘We hebben een uitstekende relatie,’ zegt de Amerikaanse president Donald Trump nadat hij op 12 juni 2018 een ontmoeting heeft gehad in Singapore met de Noord-Koreaanse dictator Kim Jong-un.

Tijdens de top spreken beide partijen af dat ‘de VS en Noord-Korea samen zullen streven naar een blijvende, stabiele vrede’ en dat Noord-Korea zijn kernwapenprogramma volledig zal ontmantelen. 

Daarnaast zullen de Amerikanen geen militaire oefeningen met Zuid-Korea meer houden. De landen ‘verplichten zich nieuwe banden aan te gaan in overeenstemming met het streven van beide volkeren naar vrede en vooruitgang’. 

Donald Trump en Kim Jong-un spraken elkaar op het eiland Sentosa in Singapore.

Bekijk ook ...