Shutterstock/National Library of Scotland & Wikimedia Commons
Middeleeuwen stand-up cabaret

Vergeten manuscript onthult 15e-eeuwse stand-upcomedy

Straalbezopen priesters, ontploffende koningen – het lijkt wel een sketch van Monty Python. Het manuscript laat zien dat de humor in de middeleeuwen absurder was dan we dachten.

Hoe ver gaat het moderne cabaret terug?

Een nieuwe analyse door een Engelse hoogleraar van Cambridge University duidt erop dat het een stuk ouder is dan we dachten.

In het zogeheten Heege-manuscript trof James Wade meerdere humoristische verhalen aan, die waarschijnlijk door een minstreel werden opgevoerd voor een gevarieerd publiek van zowel boeren als edelen.

Het materiaal is uniek, omdat middeleeuwse minstrelen hun materiaal zelden opschreven. En niemand wordt gespaard door de scherpe satire, die de gek steekt met koningen, priesters en boeren en het publiek aanmoedigt om toch vooral dronken te worden.

‘Heege laat ons een zeldzame glimp zien van een middeleeuwse wereld rijk aan mondelinge vertellingen en amusement,’ zegt Wade, wiens onderzoek onlangs is gepubliceerd in The Review of English Studies.’

Manuscript

Het manuscript is al bijna 100 jaar bekend, maar eerdere analyses richtten zich meer op hoe het was geschreven dan op de inhoud zelf.

© National Library of Scotland

Gekopieerd van spiekbriefje

Wade werd nieuwsgierig naar het manuscript toen hij zag dat de schrijver het had ondertekend met: ‘Geschreven door mij, Richard Heege, want ik was op het feest en kreeg niet eens een drankje’.

Heege was een onderwijzer in dienst van een adellijke familie, en dus niet de minstreel die de komische show heeft opgevoerd. Aan de hand van zijn onderzoek concludeert Wade dat Heege de teksten rond 1480 heeft gekopieerd van een soort spiekbriefje van een onbekende minstreel, die optrad in het grensgebied tussen Derbyshire en Nottinghamshire in Engeland.

Mogelijk moest Heege tijdens een feest nuchter blijven, waardoor hij het materiaal van de minstreel kon overschrijven. Waarschijnlijk reisde hij kort daarna door naar de volgende herberg of het volgende landhuis.

De humor en verhalen in het manuscript zijn erg complex en zitten vol woordrijm en lange, absurdistische passages. Wat ook ongebruikelijk is, is dat het enige doel lijkt te zijn geweest om mensen aan het lachen te maken. Veel minstrelen hadden een breed repertoire en vertolkten volksliedjes en klassieke verhalen.

Hofnar

Minstrelen hadden veel gemeen met hofnarren, maar reisden meestal door het land en waren niet verbonden aan een hof.

© Art Renewal Center

Monty Python-humor in de middeleeuwen

Hoewel de humor een beetje een ver-van-ons-bedshow is, omdat het manuscript is geschreven in Oudengelse verzen en bol staat van de ruim 500 jaar oude verwijzingen, zitten er ook begrijpelijke stukken in.

Zo is het gedicht ‘The Battle of Brakonwet’ opgebouwd als een klassiek middeleeuws ridderverhaal, maar dan met een absurde kwinkslag en veel dieren in menselijke rollen. Er komen riddertoernooien in voor waarbij beren met lansen op paarden rijden en varkens dansen.

Maar het gedicht steekt ook de draak met een aantal boerderijen en dorpen, allemaal binnen een straal van 12 kilometer in Derbyshire en het westen van Nottinghamshire. Het is niet onwaarschijnlijk dat de minstreel deze plaatsnamen verving als hij ergens anders optrad, om zijn voorstelling een lokaal tintje te geven.

Ook de elite komt er niet ongeschonden vanaf. Op een bepaald moment speelt de minstreel een priester, die een preek houdt over de voordelen van je een stuk in je kraag drinken.

In een ander verhaal drijft hij de spot met de gulzigheid van koningen, als drie koningen zo veel eten dat hun buik ontploft en er 12 ossen uit hen springen.

Het gedicht ‘The Hunting of the Hare’ heeft een passage die rechtstreeks afkomstig lijkt uit de sketch met het moordlustige konijn uit Monty Python and the Mad Knights:

‘Jack Wade was nog nooit zo verdrietig / Als toen de haas op zijn hoofd stapte / Om hem de strot af te bijten.’

‘Middeleeuwse manuscripten worden vaak beschouwd als een voorbeeld van hoge kunst. Dit is iets anders. Het is absurdistisch en beledigend, maar net zo waardevol,’ zegt Wade.

Bekijk het killerkonijn uit Monty Python and the Mad Knights:

Video