Op zo’n 500 kilometer van Berlijn ligt een voorpost van Rusland in Europa: de Russische exclave Kaliningrad.
Als je op de kaart van Europa kijkt, stelt Kaliningrad weinig voor. Het is kleiner dan Wales en ligt ingeklemd tussen de EU-landen Litouwen en Polen.
Maar na de Russische invasie van Oekraïne en de economische sancties die de EU aan de Russen oplegde, is het gebiedje het toneel geworden van een diplomatieke crisis tussen Rusland en de EU.
Van de val van de Muur tot de oorlog in Oekraïne
Sinds de val van de Muur in 1989 ontvangen de circa 500.000 inwoners van Kaliningrad hun boodschappen en andere benodigdheden per trein uit Rusland via de zogeheten Suwałki-corridor, die Kaliningrad verbindt met Belarus.
In juni 2022 sneed Litouwen de verbinding met Rusland af door de sancties tegen Russische goederen te handhaven die de EU kort na de Russische invasie in Oekraïne, op 24 februari 2022, instelde.
Litouwen hield Russische treinen wekenlang tegen en weigerde goederen door te laten op basis van de EU-sancties.
Rusland dreigde vervolgens met vergeldingsacties als de transporten niet werden doorgelaten naar Kaliningrad.
Dit was niet de eerste keer dat Kaliningrad een heet hangijzer vormde in een groot conflict.
Sovjet-Unie liep Koningsbergen onder de voet
In april 1945 veroverde het Rode Leger Kaliningrad, toen de Duitse stad Koningsbergen (Königsberg). Een jaar later doopten de Sovjets de stad om in Kaliningrad ter ere van het formele staatshoofd van de communistische grootmacht, Michail Kalinin.
Tijdens de conferentie van Potsdam tussen de VS, Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie een paar maanden na de oorlog werd Kaliningrad aan de Sovjets toegewezen.
Na eeuwen van Duitse aanwezigheid was de vroegere Hanzestad, die de hoofdstad van Oost-Pruisen was en sinds 1255 in Duitse handen was, Russisch geworden.
Alle plaatsen in het voormalige Koningsbergen kregen een Russische naam, en er werd een nieuwe bevolking aangevoerd vanuit de rest van Rusland.
Later beschreef de Duitse Marion Dönhoff de invasie van het Rode Leger in Koningsbergen, het laatste bastion van nazi-Duitsland in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog:
‘Het (de invasie, red.) was de ondergang van Oost-Pruisen. 700 jaar geschiedenis werd in één klap uitgewist.’
En dat was niet overdreven.
Strategische voorpost
80 procent van de stad lag in puin na de Russische en geallieerde bombardementen. Tot aan 1949 verdreven de Russen de bijna 300.000 achtergebleven Duitsers.
Daarnaast kwamen 95.000 Duitse burgers in Kaliningrad na de invasie om door ziekten en willekeurige executies.
Op de puinhopen van de oude Duitse stad bouwde de Sovjet-Unie een strategisch gelegen militaire voorpost.
Raketten die vanuit Kaliningrad worden afgevuurd, kunnen tot diep in Europa doordringen, en Rusland heeft tijdens de oorlog in Oekraïne zelfs gedreigd kernwapens in de exclave te plaatsen.
Kaliningrad is ook de thuishaven van een grote trawlvloot. Zo’n 10 procent van de visvangst in de Sovjet-Unie kwam uit de regio.
Kaliningrad is kip met de gouden eieren
In de Sovjettijd kon de bevolking van Kaliningrad makkelijk de trein nemen naar Moskou.
De reis voerde door de Sovjetrepublieken Litouwen en Belarus, of door Polen, dat onder het Oostblok viel en een communistisch regime kende met nauwe banden met het Kremlin.
Toen de Sovjet-Unie in 1991 uit elkaar viel en de drie buurlanden zich ontdeden van het communistische juk en zelfstandige landen werden, was Kaliningrad plotseling afgesneden van het moederland.
De situatie werd er niet eenvoudiger op toen alle omliggende landen binnen een paar jaar toetraden tot de EU en de NAVO: Polen in 1999 en de Baltische landen Estland, Letland en Litouwen in 2004.
Nu hadden de Russische inwoners van de kleine exclave zelfs een visum nodig om naar Rusland te reizen.
Net als de meeste gebieden in de voormalige Sovjet-Unie kampte Kaliningrad in de jaren 1990 met een kwakkelende economie.
Daar kwam verandering in toen de regio in 1996 de status van speciale economische zone kreeg met belastingverlagingen om buitenlands kapitaal aan te trekken.
Nu kent Kaliningrad de grootste economische groei van alle Russische regio’s.
Dat komt niet alleen door de vele rijke Russen die zich er gevestigd hebben, maar ook omdat er veel elektronica en auto’s worden gemaakt.
Kaliningrad valt onder Rusland, maar veel inwoners voelen zich vooral Europeaan.
Ze steken dagelijks de Poolse grens over om boodschappen te doen en gaan vaak op vakantie naar de Poolse havenstad Gdańsk.
Door de geografische isolatie is een enclave ontstaan die stevig geworteld is in Rusland, maar de blik op de EU gericht heeft.
Zoals de Deense honorair consul in Kaliningrad, Arne Grove, in 2014 zei in een interview in een Deense krant:
‘De mensen hier staan meer onder invloed van ons in Scandinavië en Europa, van onze waarden en de manier waarop wij de dingen doen. Ze gaan op vakantie in Europa. Ze hebben ons leren kennen en snappen hoe wij denken.’
Een pion in Poetins machtsspel
Rusland is echter niet van plan Kaliningrad op te geven. De exclave is een belangrijke pion in het machtsspel dat Vladimir Poetin met Europa speelt.
Toen Litouwen in juli 2022 aankondigde transporten van hout, cement en alcohol naar Kaliningrad tegen te zullen houden vanwege de EU-sancties, reageerden de Russen fel.
‘Er zullen passende maatregelen getroffen worden in de nabije toekomst, die zeer negatieve gevolgen zullen hebben voor de Litouwse bevolking,’ dreigde het hoofd van de veiligheidsraad van het Kremlin, Nikolai Patroesjev.