Philip Zimbardo
Bewakers tijdens het Stanford-gevangenisexperiment

Experiment bracht het slechtste in de mens naar boven

In 1971 deed een Amerikaanse hoogleraar psychologie aan Stanford University een luguber experiment. Lees hoe hij in een paar dagen tijd vreedzame studenten in sadistische monsters veranderde.

Op zondag 15 augustus 1971 klopte een politieagent in alle vroegte aan bij de familie Korpi in Palo Alto in Zuid-Californië.

Zonder uitleg sleepte de agent de zoon des huizes, de 22-jarige student Douglas Korpi, naar buiten.

De agent beval Douglas om met zijn armen en benen gespreid tegen de auto te gaan staan terwijl hij hem handboeien omdeed.

Geroutineerd leidde de agent Douglas naar de achterbank. Toen nam hij plaats achter het stuur en zette de sirene aan.

Terwijl omstanders geschokt toekeken, reed de auto weg in de richting van het dichtstbijzijnde politiebureau.

Douglas Korpi was net zo verbijsterd als zijn buren. Hoewel hij zich onlangs had opgegeven voor een experiment om het gedrag van gevangenen en bewaarders in gevangenissen te bestuderen, was hij verbaasd dat het experiment zo levensecht zou verlopen.

Deze arrestatie was lang niet het enige waar Douglas Korpi versteld van zou staan.

Het Stanford-experiment waar hij deel van uitmaakte, zou de geschiedenis ingaan als een van de meest angstaanjagende psychologische experimenten aller tijden.

Hem wachtten niet alleen vernedering, straf en ontmenselijking, maar ook het gruwelijke besef dat ieder mens – onder bepaalde omstandigheden – kan veranderen in een sadistisch monster.

Annonce søger efter deltagere i fængelseksperimentet ved Stanford Universitetet.

Philip Zimbardo plaatste een advertentie in de Stanford Daily om vrijwilligers te zoeken.

© Philip Zimbardo

Proefkonijnen kregen 15 dollar per dag

Er meldden zich in totaal 75 kandidaten toen professor Philip Zimbardo in de zomer van 1971 adverteerde voor zijn experiment. De vergoeding was 15 dollar per dag.

In totaal dienden zich 75 kandidaten aan toen hoogleraar psychologie Philip Zimbardo in de zomer van 1971 adverteerde voor deelnemers aan zijn experimentele studie naar gevangenisgedrag.

De kandidaten moesten mannelijke studenten zijn en bereid zijn om twee weken te werken voor 15 dollar per dag, circa 100 dollar nu.

Om kandidaten met persoonlijkheidsstoornissen of gewelddadige neigingen uit te sluiten, ondergingen de kandidaten persoonlijkheidstests en diepte-interviews. Slechts 24 mannen slaagden voor beide tests en mochten deelnemen aan het experiment.

Gevangenisexperiment was ideale vakantiebaan

De deelnemers aan het experiment waren, net als Douglas Korpi, gewone jonge mensen, die werden geworven via een advertentie van Philip Zimbardo, hoogleraar psychologie aan de nabijgelegen Stanford University.

Zimbardo was op zoek naar mannelijke studenten voor een ‘psychologisch onderzoek naar het leven in de gevangenis’.

Het werd gefinancierd door het Amerikaanse ministerie van Marine en had als doel de conflicten te inventariseren die zouden kunnen ontstaan tussen militaire gevangenen en hun bewakers.

Het experiment zou twee weken duren vanaf half augustus. Voor de studenten was het een mooie kans om een zakcentje te verdienen voor de colleges weer begonnen.

‘Het was dat of een pizzeria,’ zei deelnemer Dave Eshelman later in een interview.

Eshelman kwam er al snel achter dat er nogal een verschil was tussen pizza’s serveren en de proef waar hij zich voor had opgegeven. Hij was een van de 12 deelnemers die geselecteerd waren om voor bewaker te spelen. Tijdens een eerste bijeenkomst op 14 augustus kreeg hij een kaki uniform, een zonnebril met reflecterende glazen, een fluitje en een houten wapenstok.

De bewakers werden ook getraind in de regels voor de omgang met gevangenen.

Ze mochten gevangenen bijvoorbeeld alleen met hun nummer aanspreken en niet met hun naam. Ze moesten hard zijn, maar mochten de gevangenen onder geen beding fysiek mishandelen, drukte Zimbardo hun op het hart.

Onderzoeksleider is bang voor verveling

Het experiment vond plaats op de afdeling psychologie van Stanford. Zimbardo had de kelder omgetoverd tot een claustrofobisch doolhof van cellen en hokjes met tussenschotten en houten deuren.

Elke ‘gevangene’ kreeg een pak: een kiel met een duidelijk nummer en een kous. De kous moest op het hoofd gedragen worden als een pet, zodat het leek alsof de gevangenen geschoren waren. Daarna werden ze naar hun cel gebracht.

Ondertussen zette Zimbardo de videocamera’s aan die de hele ruimte bestreken. Hij was vanaf het begin bang dat de deelnemers zich niet zouden kunnen inleven in de situatie.

‘Wat als ze gewoon twee weken lang gitaar zitten te spelen?’ had hij tegen een paar collega’s gezegd.

Zimbardo tijdens het Stanford-gevangenisexperiment

Omdat Zimbardo donker haar en een getinte huid had, werd vaak aangenomen dat hij een andere etniciteit had dan hij had. Zo werd hij op zijn zesde uitgemaakt voor ‘vuile jood’ en in elkaar geslagen.

© Philip Zimbardo

Professor groeide op met rassenhaat en geweld

Philip Zimbardo’s belangstelling voor het kwaad in de mens was niet louter academisch. Als kind kreeg hij zelf te maken met vooroordelen.

Proefleider Philip Zimbardo had zelf ervaren hoe het is om gediscrimineerd te worden toen hij in de jaren 1930 opgroeide in de arme New Yorkse wijk Brooklyn.

De latere psychologieprofessor werd geboren in een gezin van Italiaanse immigranten uit Sicilië, een bevolkingsgroep die in het interbellum regelmatig te maken had met racisme en haat.

Het arme gezin was lange tijd afhankelijk van bijstand, en hun lage sociale status leidde tot meer discriminatie en geweldsincidenten.

Zijn ervaringen inspireerden Zimbardo echter tot een carrière in de wetenschap: hij wilde alles leren over het kwaad in de mens en ontdekken waarom dat ook bij goed functionerende mensen de kop op kon steken.

‘Omdat ik er persoonlijk door getroffen werd, werd ik nieuwsgierig naar hoe houdingen het gedrag van mensen beïnvloeden en hoe mensen zulke sterke gevoelens kunnen hebben over iets waar ze niets vanaf weten,’ zei hij later.

Daar had hij zich geen zorgen over hoeven maken. Hoewel de gevangenen de neerbuigende behandeling van de bewakers op de eerste dag duldden, sluimerde de woede.

Al de eerste nacht, om 2.30 uur, kwam het tot een uitbarsting toen de bewakers de gevangenen wekten om hen hun nummers te laten repeteren.

Boos scheurde de groep de nummers van hun pak, en de gevangenen barricadeerden de celdeuren met matrassen.

Toen ze ’s ochtends nog steeds weigerden naar buiten te komen, besloten de bewakers het hard te spelen. En toen ging het snel bergafwaarts.

De bewakers wisten de celdeuren iets open te duwen, en door de kier bespoten ze de gevangenen met schuim uit brandblussers.

De gevangenen waren doorweekt, en schreeuwend bevalen de bewakers de groep push-ups en squats uit te voeren tot ze erbij neervielen.

Zimbardo observeerde de meedogenloze actie, waar de bewakers zelf voor hadden gekozen, via de camera’s.

Op de vierde dag brak nog een gevangene, die weigerde te eten. Hij zat ineengedoken in zijn cel te huilen.

Toen was de maat vol voor Douglas Korpi. Hij had een gewoon baantje verwacht, met wat tijd om zich vast voor te bereiden op het volgende semester.

Nu zat hij opgesloten in een nachtmerrie. In een achterkamer van de gevangenis zette hij het plotseling op een schreeuwen.

De uitbarsting was zo hevig dat Zimbardo besloot Korpi naar huis te sturen – maar pas nadat de bewakers hem hadden onderworpen aan een zorgvuldige vrijlatingsprocedure, zodat niemand eraan twijfelde wie er de baas was.

Korpi’s woedeaanval verzachtte het gedrag van de bewakers niet. Integendeel: ze trokken de teugels nog steviger aan.

Op de derde dag verboden ze de gevangenen de toiletten te gebruiken. Ze plaatsten emmers in de cellen, die niet geleegd of schoongemaakt konden worden.

Om de waardigheid van de gevangenen nog verder onderuit te halen, droegen de bewakers hen op om twee aan twee te gaan staan en seksueel getinte opmerkingen naar elkaar te maken.

De gevangenen die nog tegen de bewakers in durfden te gaan, werden opgesloten in de isoleercel: een bezemkast aan het eind van de gang.

De bewakers maakten het verblijf in de donkere ruimte nog ondraaglijker door om de beurt met hun vuisten op de deur te bonzen.

Rollenspelen veranderen persoonlijkheid

Op de vierde dag van het Stanford-experiment brak nog een gevangene, die weigerde te eten. Hij zat ineengedoken in zijn cel te huilen.

Uit angst dat de jongen zelfmoord zou plegen, liet Zimbardo hem gaan.

Maar niet alleen de gevangenen werden beïnvloed door de behandeling.

Craig Haney, Zimbardo’s assistent, merkte hoe zijn reactie veranderde toen hij met de bewakers papieren zakken over de hoofden van de gevangenen trok – een voorzorgsmaatregel om te voorkomen dat de gevangenen hun omgeving zouden herkennen.

‘De eerste keer dat ik het zag, was het schokkend. Maar de volgende dag trokken we zakken over hun hoofden zonder erbij na te denken,’ zei Haney later.

‘Gevangene’ tijdens het Stanford-gevangenisexperiment

De gevangenen moesten hun kleren uittrekken en kregen ijskoud water over zich heen.

© Philip Zimbardo

Zimbardo was ook aangedaan. Om het experiment van dichtbij te kunnen volgen, had hij zichzelf de rol van gevangenisdirecteur toebedeeld. Met onverwacht effect.

‘Ik werd de directeur van de Stanford-gevangenis. Ik was niet langer een onderzoeker. Zelfs mijn houding veranderde. Als ik door de gevangenis liep, liep ik met mijn handen op mijn rug, zoals generaals doen als ze hun troepen inspecteren. Dat had ik nog nooit in mijn leven gedaan,’ zei de hoogleraar.

Ervaringen lieten diepe indruk achter

Hij besefte pas op de vijfde dag hoe ver hij en het Stanford-experiment waren gegaan toen zijn vriendin, de 25-jarige psychologiestudente Christina Maslach, op bezoek kwam.

‘Het is vreselijk wat jullie die jongens aandoen,’ riep ze uit nadat Zimbardo haar trots de gevangenen had laten zien die met papieren zakken over hun hoofd door het gebouw werden geleid.

Die opmerking kwam hard aan bij Zimbardo. De volgende dag stuurde hij de deelnemers naar huis.

© Shutterstock

Macht verandert de hersenen

Stanford, Duitse concentratiekampen of de Abu Ghraib-gevangenis in Irak: Als mensen plotseling macht krijgen over anderen, is dat te zien in de hersenen. Onderzoek heeft aangetoond dat verzwakte zenuwbanen empathie uitschakelen en dat de hersenen in staat zijn om slechte handelingen zodanig te vervormen dat ze lijken op goede daden.

©

Beleefde mensen lopen risico

Experimenten hebben aangetoond dat hoe autoritairder je bent, hoe groter de kans is dat je bevelen opvolgt die tegen je geweten indruisen. Psychologen ondervroegen bewakers van concentratiekampen en folteraars tijdens de Griekse militaire junta (1967-1974). De conclusie was dat gewone burgers snel in beulen kunnen veranderen omdat ze geen nee kunnen zeggen.

©

Hersenen veranderen van perspectief

Om met hun daden te kunnen leven, veranderen folteraars onbewust van perspectief. Dit bleek uit psychologisch onderzoek van de Amerikaan Stanley Milgram, nog vóór het Stanford-experiment. Professor Zimbardo kwam tot dezelfde conclusie:
‘De bewakers veranderen hun perceptie, zodat de gevangenen de slechteriken worden en doden of pijn doen hetzelfde wordt als helpen,’ legt hij uit.

©

Macht schakelt empathie uit

Onderzoek duidt erop dat macht de hersenen fysiek verandert. In een proef van de University of Toronto bleek uit MRI-scans dat de zenuwbanen tussen de plaatsen waar empathie zetelt, verzwakken wanneer iemand macht krijgt. Zo konden de Amerikaanse bewakers in de Abu Ghraib-gevangenis in Irak de gevoelens van de gevangenen makkelijk negeren terwijl ze hen bedreigden met honden en seksueel vernederden.

Het korte experiment was echter niet voor niets geweest. De resultaten waren aanleiding voor Amerikaanse gevangenissen om nieuwe procedures in te voeren om gevangenen te beschermen.

De deelnemers zijn het experiment nooit vergeten. Sommigen hebben gezegd dat de ervaring tientallen jaren later nog steeds hun leven beïnvloedt.

Voor Douglas Korpi was het experiment cruciaal voor zijn carrièrekeuze. Hij kreeg een baan als psycholoog in de gevangenis van San Francisco County en werkte later als forensisch psycholoog.

De belangrijkste en meest ongemakkelijke les van het Stanford-gevangenisexperiment – dat zelfs de meest vreedzame persoon kan veranderen in een sadistisch monster – was voor sommige deelnemers moeilijk te accepteren.

Dat gold bijvoorbeeld voor Dave Eshelman, de student die het experiment verkoos boven een baan in een pizzeria en een van de meest gevreesde bewakers van Stanford werd.

Eshelman trouwde, kreeg drie kinderen en werkte in de financiële wereld, maar af en toe wordt hij nog geconfronteerd met de persoon die hij ooit ook was.

‘Als mensen die van het experiment afweten me ontmoeten, zeggen ze soms: “O mijn God, die vent is een psychopaat.”’

Naschrift: Experiment kreeg kritiek

De onconventionele methoden van Zimbardo leidden tot kritiek van vakgenoten. Het onderzoek zou onethisch zijn en voor een groot deel vooropgezet spel. Maar latere studies hebben aangetoond dat Zimbardo’s basisaanname correct was.

  • Het experiment van Philip Zimbardo in de kelder van Stanford is naderhand van verschillende kanten veroordeeld. Zo bekritiseerde de Franse socioloog Thibault Le Texier het onderzoek in een artikel in het vakblad American Psychologist in 2019. Hij hekelde zowel de wetenschappelijke methode van Zimbardo als de ethische aspecten van de studie.

  • Daarnaast hebben meerdere deelnemers achteraf verteld dat ze voorafgaand aan het experiment instructies kregen voor hoe ze zich moesten gedragen, en dat ze tijdens het experiment gewoon deden wat ze dachten dat Zimbardo van hen verwachtte.*

  • De kritiek heeft ertoe geleid dat de eigenlijke ontdekking van het onderzoek – dat er in ieder mens een voedingsbodem voor het kwaad schuilt als de juiste situatie zich voordoet – in twijfel werd getrokken. Maar die kritiek is weerlegd door de zogeheten BBC Prison Study, een documentaire uit 2002. Dit negen dagen durende onderzoek volgde een groep mannen die verdeeld waren in gevangenen en bewakers. Net als het Stanford-experiment liet de studie zien dat mensen die macht hebben gekregen, deze zullen misbruiken als ze onder druk gezet worden.