Jeremy Irons in Kafka-film van Steven Soderbergh

Kafka wilde zijn werk meenemen in het graf

Franz Kafka werd bij leven miskend. Dat zou nog steeds zo zijn als zijn beste vriend hem niet had verraden door alles te publiceren wat hij van Kafka eigenlijk moest verbranden.

Franz Kafka werd bij leven miskend. Dat zou nog steeds zo zijn als zijn beste vriend hem niet had verraden door alles te publiceren wat hij van Kafka eigenlijk moest verbranden.

Michael Ochs Archives/Getty Images

Kafka’s leven was kort. Hij werd in 1883 in Praag geboren in een welgestelde joodse familie en stierf in 1924 op zijn 40e aan longtuberculose.

Dit is een overzicht van zijn – ogenschijnlijk – onopvallende leven, dat in schril contrast stond met de existentiële strijd die er woedde in zijn hoofd en in zijn literatuur.

‘Hij over wie Kafka’s wiel is gereden, zal nooit meer vrede met de wereld hebben.’

Dat schreef de Duitse filosoof Theodor W. Adorno na het lezen van misschien wel de beroemdste roman van de schrijver Franz Kafka, Het proces (1925).

En inderdaad, je bent onvermijdelijk teleurgesteld in de mensheid en de moderne maatschappij als je Het proces hebt gelezen.

‘Het proces’

Franz Kafka in 1906 en 1924

Twee foto’s van Franz Kafka: 1) Portret uit 1906, het jaar waarin Kafka zijn rechtenstudie aan de Karelsuniversiteit in Praag afrondde. 2) De vermoedelijk laatste foto van Franz Kafka, genomen in het jaar voor zijn dood in 1924.

© Publieke domein

Het begint direct met de eerste zin, een van de beroemdste openingszinnen in de moderne wereldliteratuur:

‘Iemand moest Josef K. belasterd hebben, want zonder dat hij iets gedaan had, werd hij op een ochtend gearresteerd.’

In de volgende 218 pagina’s neemt de in Oostenrijk-Hongarije geboren, Duitstalige schrijver je mee in een bureaucratische nachtmerrie, waarin de hoofdpersoon er tevergeefs achter probeert te komen waarvan hij wordt beschuldigd en door wie.

Tijdens de rechtszaak worden het zelfrespect en de tegenstand van Josef K. gebroken, en op zijn 31e verjaardag wordt hij geëxecuteerd – nog steeds zonder te weten wat hij heeft misdaan.

Het proces is een griezelige voorbode van het ondoorzichtige bureaucratische systeem en de vervolgingen en schijnprocessen van de communistische regeringen die in de 20e eeuw zouden opkomen.

Jeremy Irons in Kafka-film van Steven Soderbergh

Jeremy Irons als Kafka in de gelijknamige film van Steven Soderbergh uit 1991. De foto ademt de bureaucratie waar Franz Kafka als verzekeringsmedewerker dagelijks mee te maken had en die alomtegenwoordig is in zijn boeken. De film is een biopic over Kafka’s leven, gecombineerd met verhaallijnen uit zijn werken, met name Het slot en Het proces.

© Michael Ochs Archives/Getty Images

In deze roman komt alles samen waar Franz Kafka zich in zijn werk mee bezighield: met een mengeling van nuchter proza en surrealistische plots beschrijft hij de angst, de eenzaamheid en het schuldgevoel van de moderne mens in een vervreemde wereld.

Net als de meeste van Kafka’s werken is Het proces pas uitgegeven na zijn dood.

Bij leven publiceerde hij ongeveer 250 bladzijden. De rest lag te verstoffen in een bureaula.

Wat is kafkaiaans?

Net als veel andere schrijvers werd Franz Kafka tijdens zijn leven niet gewaardeerd.

Nu behoort zijn werk tot de top van de moderne literatuur. Van zijn schrijverschap, in het bijzonder Het proces, is de onheilspellende term ‘kafkaiaans’ of ‘kafkaësk’ afgeleid.

‘Ik besta uit literatuur, ik ben niets anders en kan niets anders zijn.’ Franz Kafka

Het woord is in meer dan 100 talen bekend en beschrijft de nachtmerrieachtige ontmoeting van gewone mensen met een onbegrijpelijk, ondoorzichtig en absurd bureaucratisch systeem.

In een literaire context verwijst kafkaiaans naar de botsing tussen een rationele, heldere taal en een beangstigende, absurde wereld.

Vader vormde Kafka’s werken

Franz Kafka’s ouders

Kafka’s ouders: Hermann en Julie Kafka.

© Wikimedia Commons

Franz Kafka werd op 3 juli 1883 geboren in Praag, destijds de hoofdstad van de provincie Bohemen en een deel van de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije.

Hij was de zoon van de rijke joodse zakenman Hermann Kafka, en de relatie met zijn dominante vader zou het professionele en privéleven van Franz bepalen.

Vader Kafka zag niets in een schrijverscarrière voor zijn zoon en dwong hem om in de verzekeringswereld te gaan werken.

De gezeglijke zoon gehoorzaamde en studeerde in 1906 af in rechten, waarna hij afdelingshoofd werd bij een verzekeringsmaatschappij in Praag.

Hij handelde klachten van fabrikanten af, vertegenwoordigde de maatschappij in rechtszaken en voerde controles uit bij fabrieken.

Franz Kafka’s huis

In 1916 trok Frans Kafka een tijdje in bij zijn zus op Zlatá ulička 22 in Praag, om zich aan het schrijven te kunnen wijden. In de twee jaar dat hij er woonde, schreef hij enkele beroemde novellen, waaronder Een plattelandsdokter. Nu is het huisje een souvenirwinkel, waar zijn boeken worden verkocht.

© Wikimedia Commons

Maar als Franz Kafka uitklokte, kroop hij achter zijn typemachine om ’s nachts zijn nachtmerrieachtige romans en novellen te schrijven, als de rest van Praag sliep.

De gespannen relatie met zijn opvliegende vader loopt als een rode draad door Kafka’s oeuvre – gesymboliseerd in het autoritaire, onderdrukkende bureaucratische systeem dat de moderne mens knecht en uiteindelijk verplettert.

In een brief uit 1919 (voor het eerst gepubliceerd in 1952) beschreef Kafka hoe zijn vader alles wat zijn zoon deed, minachtte – en gaf hij toe dat zijn vader de drijvende kracht was achter zijn schrijverschap.

‘Mijn schrijven ging over u,’ schreef Franz Kafka in de brief. En dat was niet positief bedoeld.

10 dingen die je niet wist over Franz Kafka

Franz Kafka’s drie zussen

De drie zussen van Franz Kafka. Ze kwamen alle drie om tijdens de Holocaust.

© Publieke domein

Einstein, bordelen en planetoïde

Weltschmerz en somberheid

Franz Kafka is in veel opzichten de belichaming van weltschmerz. De melancholische schrijver worstelde zijn leven lang met angst en vervreemding van de wereld om hem heen.

Tekeningen van Kafka.

Tekeningen van Kafka. Ze zijn net als zijn boeken postuum gepubliceerd door zijn vriend Max Brod.

© Publieke domein

Volgens Kafka zelf was zijn passie voor schrijven het enige wat hem op de been hield. Uit zijn dagboek:

‘Ik besta uit literatuur, ik ben niets anders en kan niets anders zijn.’

In hetzelfde dagboek uit hij zijn bodemloze zwartgalligheid: ‘De zin van het leven is dat het eindigt.’

Kafka’s vrouwen

Foto van Franz Kafka en Felice Bauer

Franz Kafka en Felice Bauer, die Kafka leerde kennen bij zijn vriend Max Brod. De foto is genomen in Boedapest in 1917, het jaar waarin bij Kafka longtuberculose werd vastgesteld.

© Publieke domein

Naar buiten toe leidde Franz Kafka een onberispelijk leven. Hij was altijd goed gekleed, dronk niet en werkte zijn leven lang voor dezelfde baas.

Hij was ook een onverbeterlijke hypochonder en sociaal onhandig.

Misschien dat hij daarom zo worstelde met de liefde.

Tweemaal verloofde Kafka zich met Felice Bauer, maar beide keren verbrak hij de verloving.

Hij was bang dat de liefde zijn kunst in de weg zou staan. Zoals hij schreef in een van zijn in totaal 500 brieven aan Felice Bauer:

‘Je was niet in staat de immense macht die mijn werk over mij heeft, te begrijpen; je begreep het wel, maar niet volledig.’

In het laatste jaar van zijn leven vond de gekwelde schrijver dan toch de liefde.

Tijdens een vakantie in de zomer van 1923 kreeg Kafka een romantische relatie met de jongere Dora Diamant.

De twee bleven samen tot Franz Kafka op 3 juni 1924 stierf aan tuberculose in een sanatorium in Kierling, even buiten Wenen. Hij was pas 40 jaar.

Literaire grafroof

Franz Kafka’s graf in Praag.

Franz Kafka probeerde zich zijn leven lang te ontworstelen aan de invloed van zijn vader. Dat lukte echter zelfs in de dood niet, want hij deelt zijn grafsteen met zijn ouders. Het graf bevindt zich op de Nieuwe Joodse Begraafplaats in Žižkov, Praag.

© Publieke domein

Als het aan Franz Kafka zelf had gelegen, had de extreem kritische schrijver alleen de paar teksten nagelaten die hij bij leven had gepubliceerd.

Drie jaar voor zijn dood schreef Franz Kafka een testament, waarin hij zijn vriend Max Brod vroeg om al zijn ongepubliceerde werken te vernietigen.

‘Liefste Max, mijn laatste wens: verbrand al mijn nagelaten papieren: dagboeken, manuscripten, brieven van anderen en mijzelf, tekeningen enzovoort, zonder uitzondering en ongelezen,’ stond er in het testament.

Maar Brod willigde de wens van zijn stervende vriend niet in. Het werk van Kafka was te belangrijk om te eindigen als een voetnoot in de literatuurgeschiedenis, vond hij.

Kort na de dood van Franz Kafka begon Max Brod de 3000 pagina’s die de schrijver naliet, te sorteren.

In de jaren erna bewerkte en publiceerde hij in totaal zes van Kafka’s boeken. Daaronder waren Het slot en Het proces, die de auteur wereldberoemd maakten.

Wie was Max Brod?

Max Brod in 1965 en 1914

Max Brod in respectievelijk 1965 en 1914.

© Wikimedia Commons

Held of verrader?

Na de postume publicaties hebben meerdere critici Max Brods acties ‘grafroof’ genoemd.

In zijn essaybundel Verraden testamenten ageert de Tsjechische schrijver Milan Kundera bijvoorbeeld tegen de ongehoorzaamheid van Brod.

Wat je er ook van vindt, dankzij de literaire grafroof van Brod wordt Franz Kafka nu gezien als een van de grootste, meest invloedrijke schrijvers van de 20e eeuw.

Een wandeling door het Praag van Franz Kafka

Praagse burcht en Sint-Vituskathedraal

De Praagse burcht en de Sint-Vituskathedraal staan op de oostoever van de Moldau in Praag. Franz Kafka heeft het nooit zelf gezegd, maar als je zijn roman Het slot leest, moet je meteen denken aan dit kasteelcomplex in Praag.

© Shutterstock

Wie Praag voor het eerst ziet, wordt onvermijdelijk weggeblazen.

Overal waar je kijkt, zie je de indrukwekkendste architectuur uit de vele stijlperioden van het vorige millennium, zoals een middeleeuws kasteelcomplex, stadspaleizen uit de renaissance en verleidelijke jugendstilhuizen.

In de Tweede Wereldoorlog werd Praag gebombardeerd, maar in tegenstelling tot in veel andere grote steden in Midden-Europa is daar weinig van te zien.

Na de val van de Muur is Praag duidelijk welvarender geworden, want het merendeel van de historische gebouwen is nu prachtig gerestaureerd.

Doordat er veel zo goed bewaard is gebleven, krijg je bijna het gevoel dat je rondloopt in het Praag van Kafka, al zag de stad er in die tijd waarschijnlijk niet zo opgepoetst uit.

Als je de stad bezoekt, kun je op allerlei plekken een stadswandeling boeken door het Praag van Kafka.

Hoewel de schrijver zijn thuisstad nooit letterlijk weergaf in zijn literaire werken, is de sfeer van de stad in veel van zijn novellen en romans duidelijk voelbaar.

Ben je een echte Kafka-fanaat, dan mag je het Franz Kafka Museum niet missen. Het bevindt zich op Cihelná 635 in de wijk Malá Strana.

Het oude Praag
© Mikkel Hede

Kronkelige straatjes

Soms heb je in Praag het gevoel dat je in een andere wereld stapt, als je door de kronkelige straatjes met lage huizen uit een vervlogen tijd loopt. Kafka heeft zelf in precies zo’n huis gewoond, waardoor het is alsof je letterlijk in zijn voetsporen treedt. In de schemering en in de vroege uurtjes van de nacht, als de straten leeg zijn, transformeert de stad opnieuw. Dan waan je je haast in een novelle van Kafka, als je achter je verre voetstappen hoort echoën. Op het moment dat je je omdraait, verdwijnen ze en blijven alleen de lange, film noirachtige schaduwen over die door de spaarzame straatverlichting worden geworpen.

Kafka’s Praag – kubistische architectuur
© Mikkel Hede

Rondo-kubisme

Tegen het einde van Kafka’s leven ontstaat er een nieuwe architectonische stroming in Praag, die uniek is voor deze stad. Het zogeheten rondo-kubisme is geïnspireerd op het kubisme in de schilderkunst en vormt een overgang tussen het decoratieve historisme en de jugendstil en het modernistische functionalisme, waarbij al het overbodige juist wordt weggelaten. Het rondo-kubisme lijkt haast een zinnebeeld van Kafka’s literatuur met zijn scherpe hoeken en geometrische uitstraling, die doen denken aan het expressionistische decor van Duitse films uit de jaren 1920. Het rondo-kubisme bestond relatief kort, tot circa 1925, en is bijna alleen bekend van Praag.

Jugendstilhuis in Praag
© Mikkel Hede

Jugendstil

Praag is een van de grote jugendstilsteden. De stijl is overal in de stad te vinden en maakt indruk met zijn kleurrijke, uitbundige versieringen. Dit pand werd in 1906-1907 voor een verzekeringsmaatschappij gebouwd aan de Národní in het centrum van Praag. De zintuiglijke jugendstil is niet direct terug te vinden in het werk van Franz Kafka, dat een veel grimmiger en beklemmender sfeer heeft. Dit doet echter niets af aan de feestelijke uitstraling van de bloemmotieven en schaars geklede figuren op de Praagse jugendstilgevels. Als je geïnteresseerd bent in geschiedenis, zal het je aanspreken dat het bouwjaar vaak in grote letters op de gevel prijkt.

Neogotisch gebouw in Praag
© Mikkel Hede

Neogotiek

De neogotiek, die ook veel voorkomt in het Praagse stadsbeeld, is beter herkenbaar in Kafka’s boeken. De grote gebouwen met kenmerken van gotische en middeleeuwse burcht- en paleisarchitectuur, zijn overal in Praag te vinden. Vaak staan ze naast jugendstilgebouwen, en soms worden beide stijlen zelfs in één gebouw vermengd. Een van de drie romans van Franz Kafka heet Het slot. Het wordt algemeen aangenomen dat het kasteel dat in de roman boven de stad uittorent, op de imposante Praagse burcht is geënt. De neogotische gebouwen in Praag van rond 1900 zijn duidelijk geïnspireerd op de bouwstijl van het kasteelcomplex van de stad.