Het fascisme ontluikt

In de politieke onrust in de nasleep van de oorlog was Mussolini er als de kippen bij om de regering de schuld van dit echec te geven. In het blad dat hij voor de oorlog had opgericht, Il Popolo d’Italia, kreeg hij de vrije hand om zijn woede tegen de gevestigde orde te spuien en om een sterke man te roepen.

‘Italië heeft een leider nodig. Een man die, als het moet, de gevoelige geest van een kunstenaar en de harde vuist van een krijger bezit. Een man die zijn volk kent en liefheeft, die het kan sturen en het desnoods met geweld in toom houdt’, schreef hij. Maar zonder de naam van een kandidaat te noemen. Verspreid over heel Italië ontstonden er verschillende belangengroepen voor veteranen die nu weer werkloos en in armoede thuis zaten. Een van deze groepen bevond zich in Milaan, en Mussolini was de spil ervan.

In maart 1919 riep hij een vergadering bijeen ter oprichting van ‘een antipartij die twee kwaden moet bestrijden: rechts met zijn hang naar vroeger, en links met zijn vernielzucht’. Een bont gezelschap van zo’n 300 man kwam naar de vergadering, die uitmondde in de oprichting van de fascistische beweging. Het woord fascist verwees naar het oud-Romeinse machtssymbool fasces, een bijl in een rijsbundel, het symbool voor macht door saamhorigheid.

Wat de nieuwe ideologie precies inhield, was onduidelijk. Bij het avondeten probeerde Mussolini’s oudste dochter, de 9-jarige Edda, erachter te komen. ‘Wat is fascisme?’, vroeg ze. ‘Houd je snavel en eet door’, was zijn antwoord.

Het was duidelijker waar Mussolini tegen was, dan waar hij voor was. De vijand was iedereen die volgens hem Italië in de steek gelaten had. Dat waren er nogal wat: het grootkapitaal, notabelen, de kerk, regering, buitenlanders, allemaal één pot nat – en de socialisten.

Bij de parlementsverkiezingen in november 1919 stelde Mussolini zich in Milaan tevergeefs verkiesbaar. Twee jaar later ging het beter, toen hij met zijn Partito Nazionale Fascista 35 zetels in het parlement won. Nu was Musso­lini een politieke speler van belang, maar deze doorbraak was niet bereikt door stembiljetten alleen. Vanaf 1920 maakten de fascisten zich stelselmatig schuldig aan gewelddadige overvallen en moorden op politieke tegenstanders.

In zwarte overhemden en bewapend met knuppels en dolken waren fascistische knokploegen bijna dagelijks betrokken bij hevige straatgevechten met de socialisten. Mussolini nam er zelf geen deel aan, maar trok wel aan de touwtjes. ‘Het maakt ons niets uit: wij zullen álles gebruiken wat ons maar noodzakelijk lijkt, of het nu rechtmatig is, dan wel zogenaamd onrechtmatig.’

De terreurgolf miste zijn uitwerking niet. In het voorjaar en de zomer van 1922 lukte het de fascisten in verschillende steden aan de macht te komen, een krachttoer die 2000 mensen het leven kostte. De fascisten waren nu veruit de machtigste groepering van Italië, de tijd was rijp voor de laatste grote sprong. Begin oktober waarschuwde Mussolini: ‘Of de regering geeft ons de macht, of wij grijpen de macht in Rome.’

Enige weken later marcheerden zo’n 25.000 zwarthemden met Mussolini aan het hoofd in de stromende regen de hoofdstad binnen. Het leger had dit machtsvertoon makkelijk kunnen stoppen, maar stak geen vinger uit, en op 29 oktober benoemde koning Victor Emanuel III Mussolini tot regeringsleider.

Crisis door beestachtige moord

Mussolini nam zijn intrek in het vijfsterren Grand Hotel, van waaruit hij zijn rijk bestuurde. Zijn vrouw Rachele en kinderen Edda, Vittorio en Bruno had hij in Milaan achtergelaten, want, zo liet hij weten aan verslaggevers die in de rij stonden om hem te interviewen, niets mocht de macht in de weg staan. Het geheim achter politiek succes was ‘om het hart een woestijn te laten zijn’, verklaarde hij, en ging maar even voorbij aan zijn joodse minnares Margherita.

Allereerst herstelde Mussolini met alle middelen orde en rust, en terwijl hij dag en nacht in touw was om een sterke staat in te richten, stroomden de nieuwe partijleden toe. Alleen al van oktober 1922 tot december 1923 steeg het ledental van 300.000 tot 783.000.

Lagere vennootschapsbelasting en kortere werktijden waren de worsten die Mussolini de mensen voorhield. Bij de verkiezingen in april 1924 beloonde het volk hem dan ook met een zeer gerieflijke 65% meerderheid. Hij kon nu zijn eigen regering vormen zonder met anderen te hoeven onderhandelen. Maar in de kroegen deden geruchten van verkiezingsfraude de ronde. Enige weken na de verkiezingen betichtte de socialistische leider Giacomo Matteotti Mussolini in een toespraak tot het parlement van verkiezingszwendel. Dat kwam hem duur te staan. Op 10 juni 1924 werd hij in Rome midden op straat ontvoerd, en maanden later werd zijn lijk in een bos teruggevonden.

De situatie was gevaarlijk voor Mussolini. Al waren er geen concrete bewijzen, alles wees erop dat hij achter de moord zat. Eén krant beschuldigde hem er letterlijk van. Het vertrouwen brokkelde af. Hij moest iets doen, voor anderen hem dwongen de macht af te staan. Met zijn gebruikelijke gezag besteeg hij op 3 januari het spreek­gestoelte van het parlement: ‘Ik verklaar, voor deze vergadering en het Italiaanse volk, dat ik, en ik alleen, de historische, morele en politieke verantwoordelijkheid voor de gebeurtenis op mij neem.’

Daarna beloofde hij om in zijn eigen gelederen, en zelfs in het hele land schoon schip te maken. Om dat te bereiken zou er onmiddellijk een dictatuur onder zijn leiding ingesteld worden.

• Vorige Pagina 2 van 5 Volgende