13 beroemde spionnen

Sovjets hadden Duitse spion

Stalin maakte de fout om Richard Sorges waarschuwing over een aanstaande Duitse invasie in 1941 te negeren. Nu de agent weer gecodeerde berichten uit Tokio stuurt, reageert hij dan ook onmiddellijk.

‘Njet’, luidt het gecodeerde antwoord dat het Kremlin krijgt. Stalin en zijn generaals halen opgelucht adem: dat ene woordje ‘nee’ betekent dat Japan dit keer de Sovjet-Unie niet aanvalt – het keizerrijk heeft zijn pijlen op de Verenigde Staten gericht. Pas nu durft Stalin een kwart miljoen voor de barre winter getrainde soldaten op het Duitse miljoenenleger af te sturen, om het in december bij Moskou aan te vallen en te verdrijven.

Het bericht kwam op 14 september 1941 rechtstreeks uit Tokio van de spion Richard Sorge. En alleen al die ene tip rechtvaardigde de acht jaar die Sorge en zijn spionagenet in Japan doorbrachten.

Vijanden worden kroegvrienden

Richard Sorge had een Duitse vader en een Russische moeder. Hij groeide op in Berlijn en vocht in de Eerste Wereldoorlog voor Duitsland. Toen raakte hij ernstig gewond. Tijdens zijn revalidatie las hij de boeken van Karl Marx, die hem tot het communisme bekeerden. Door zijn politieke overtuiging kon Sorge in Duitsland geen werk vinden, waarop hij in 1919 naar Moskou verhuisde. Hij nam contact op met de inlichtingendienst ter plaatse en werd al in 1920, als 25-jarige, door heel Europa gestuurd om te zien wat de kansen voor een revolutie waren.

13 jaar later werd Sorge als spion naar Japan gestuurd. Hier legde hij contact met intellectuelen die een rol gingen spelen in de belangrijkste opgave van zijn carrière: een spionagenetwerk opzetten.

Sorge kreeg al snel connecties bij de Duitse ambassade in Tokio. Zo sloot hij vriendschap met de Duitse ambassadeur Eugen Ott, die Sorge vaak om advies vroeg en de Sovjetagent daarmee van inlichtingen voorzag. Sorge bouwde ook een netwerk op onder de westerlingen in de stad, die hem kenden als journalist voor Duitse bladen, expert in Chinese betrekkingen, een scherp analyticus met een doctorsgraad in politicologie van de
universiteit van Hamburg, een gezellige kroegtijger en een overtuigde nazi.

Alleen dat laatste klopte niet, en in 1941 begon Berlijn iets te vermoeden. De beruchte nazi Josef Meisinger werd naar Tokio gestuurd om vijanden van het Derde Rijk op te sporen, en niet in de laatste plaats om de gangen van Sorge na te gaan. Maar de nazi werd een kroegmaat van
de charmante spion – en een belangrijke informant voor hem.

Een van Sorges belangrijkste inlichtingen kwam van de Duitse militair attaché in Tokio, die hem in 1941 vertelde dat Hitler de Sovjet-Unie wilde aanvallen. In maart deed Sorge al een poging om Moskou te waarschuwen en 15 mei herhaalde hij zijn boodschap. Stalin vertrouwde echter op zijn niet-aanvalsverdrag met Hitler en zou over Sorge hebben gezegd: ‘Die schoft met zijn winkels en bordelen in Japan die zegt dat Duitsland ons op 22 juni aanvalt!’

Toen 3,7 miljoen Duitse soldaten in juni 1941 naar het oosten trokken, moest Stalin zijn ongelijk bekennen.

Log in en lees het hele artikel: