De grote componist Mozart woonde tot zijn dood in Wenen.

Gids: Mozarts Wenen

Wolfgang Amadeus Mozart is misschien wel het grootste muziektalent ooit. De laatste tien jaar van zijn leven woonde hij in Wenen, destijds de muzikale hoofdstad. Hier componeerde de geniale componist met zijn kwistige levensstijl zijn meesterwerken. Bekijk de gids, print hem uit of bekijk hem op Google Earth.

8 oktober 2010 door Ebbe Rasch

Salzburg is Mozarts geboortestad, maar in Wenen vierde hij zijn grootste triomfen. Hij componeerde er de opera’s Le Nozze di Figaro, Don Giovanni en Die Zauberflöte. Hier ook ontmoette hij zijn vrouw en kregen ze hun kinderen. En hier vocht hij tot het bittere einde om de muziek voor zijn eigen begrafenis af te krijgen.

Al vanaf zijn geboorte was Wolfgang Amadeus Mozart voorbestemd tot een muzikale carrière. Zijn vader Leopold Mozart was zelf een goede componist en werkte voor de aartsbisschop van Salzburg toen Amadeus in 1756 werd geboren. Leopold had grote plannen met zijn zoon. In 1759 begon hij met intensief muziekonderricht aan Amadeus en diens bijna vijf jaar oudere zuster Maria Anna, die Nannerl genoemd werd, en in 1762 maakten de drie een grand tour door Europa.

De vele muzikale indrukken die Mozart tijdens zijn verblijf in Engeland, Frankrijk, Duitsland en Italië opdeed deden zijn muzikale talent snel rijpen en inspireerden hem. De reizen waren echter ook gevaarlijk: een aantal maal werd Mozart ernstig ziek. Leopold was echter een zorgzame vader voor zijn muzikale kinderen en daardoor kon de jongen het harde reisleven volhouden.

Al op zijn 14e schreef Mozart zijn eerste opera, en nog geen drie jaar later – in 1773 – kreeg hij zelfs een vaste aanstelling als hofmuzikant bij de aartsbisschop van Salzburg. Dit leek zijn verdere carrière te bepalen: met een goed, vast inkomen zou hij componeren en spelen voor de aartsbisschop en zo langzaam hogerop komen in de muzikale hiërarchie van Salzburg. Mozart had echter andere plannen.

Wenen, de hoofdstad van Oostenrijk, was het muzikale centrum van Europa en tegen de uitdrukkelijke wens van zijn vader in verhuisde hij er in 1781 heen. Hij wilde de concurrentie aangaan met de grootste meesters van zijn tijd en werkte tien jaar hard om zijn naam te vestigen en zijn extravagante levensstijl te financieren. Wenen bezegelde Mozarts lot.

Begin hier met de wandeling:


1. Huis der Duitse Orde

Adres: Singerstrasse 7
www.deutscher-orden.at

In de intieme concertzaal in de kelder gaf Mozart diverse kleine concerten.

Componist zegt vaste baan op


De wandeltocht begint bij het gebouw waarin de Duitse Orde – oftewel de Hospitaalbroeders van de Heilige Maria – gevestigd is. Hier verbleef Mozart 45 dagen: van 18 maart tot 2 mei 1781, een beslissende periode in zijn leven.

De 25-jarige componist woonde eigenlijk nog steeds in zijn geboortestad Salzburg en had een goede baan als hofcomponist van aartsbisschop Colloredo, destijds een droombaan voor componisten, die maar moeilijk in hun levensonderhoud konden voorzien. Maar Mozart was ambitieus en vond dat zijn werk hem artistiek beperkte. Bezoeken aan Wenen hadden hem ervan overtuigd dat de muziekhoofdstad van Europa de enige plaats ter wereld was waar hij zijn talent voldoende kon ontplooien. Dus toen hij in conflict kwam met zijn werkgever, nam hij direct ontslag.

De overstap van vast werk naar een zelfstandig bestaan was riskant, maar Mozart wist zeker dat hij de juiste keuze had gemaakt. Hij speelde piano sinds zijn derde, componeerde vanaf zijn zesde en reisde Europa rond sinds zijn zevende. Met deze nieuwe stap was het voormalig wonderkind volwassen geworden. Nu kon hij bewijzen dat hij succesvol kon zijn.

Tijdens zijn verblijf in het huis van de Duitse Orde gaf hij diverse concerten. Als je door de poort loopt en rechtsaf gaat, zie je de kleine kelderzaal waar Mozart speelde. Er worden nog steeds geregeld concerten gehouden.

Door naar: Mozarts eerste woning 400 m

2. Dochter van huisbaas werd Mozarts vrouw

Mozarts zwager Joseph Lange schilderde een onvoltooid portret van de componist.

Mozarts eerste huis

Adres: Milchgasse 1

Na zijn verblijf bij de Duitse Orde huurde Mozart een kamer bij mevrouw Weber, weduwe en moeder van drie dochters van wie Mozart er al een kende, Aloysia. Ze hadden elkaar een paar jaar daarvoor ontmoet en Mozart was toen verliefd, maar hun romance liep op niets uit. Aloysia trouwde met de schilder Joseph Lange, die aan een portret van Mozart begon toen de grote componist bij mevrouw Weber in huis woonde. Al snel werd Mozart verliefd op Constanze, de jongere zus van Aloysia.

Mozart schreef een opera bij de Webers.

Tijdens zijn verblijf bij de Webers schreef Mozart de vrolijke opera Die Entführung aus dem Serail, waarin Belmonte zijn liefje Constanze wil bevrijden uit haar gevangenschap in een Turks paleis. Het werk werd een groot succes en leverde de armlastige componist genoeg geld op om met zijn geliefde Constanze te trouwen.

Door naar: Stephansdom 200 m

3. Slechts twee kinderen overleefden

Constanze kreeg zes kinderen; twee bleven in leven.

Stephansdom

Adres: Stephansplatz 1
www.stephansdom.at

Op 4 augustus 1782 trouwde Mozart tijdens een bescheiden ceremonie in de grote dom van Wenen, de Stephansdom, met Constanze Weber. Het huwelijk hield stand tot zijn dood negen jaar later, en in de loop van slechts acht jaar schonk Constanze haar man zes kinderen. Twee bleven er slechts in leven: Karl en Franz.

De zwangerschappen verzwakten de gezondheid van Constanze en Mozart liet haar na zijn dood met een grote schuld achter. Ze organiseerde concerten, gaf bladmuziek uit en schreef een biografie over Mozart. In 1798 ontmoette ze de diplomaat Georg Nissen. Ze trouwden en verhuisden naar Kopenhagen en later Salzburg, waar Constanze in 1842 stierf.

Mozart huwde in augustus 1782 in de grote dom te Wenen.

Door naar: Mozarthaus 300 m

4. Van luxeappartement tot museum

Mozart kreeg als lid van de vrijmetselaars rijke klanten.

Mozarthaus Wenen

Adres: Domgasse 5
www.mozarthausvienna.at

In 10 jaar heeft Mozart in Wenen op 11 verschillende adressen gewoond. Het appartement op de eerste verdieping in de Domgasse was het mooist. De componist verhuisde er in 1784 heen, op het hoogtepunt van zijn carrière, en schreef er enkele belangrijke werken, zoals de opera Le Nozze di Figaro. Het waren allemaal werken op bestelling en Mozart componeerde snel, dus hij verdiende goed. Hij gaf verder privéles, trad vaak op en verkocht partituren, en zijn lidmaatschap van de vrijmetselarij bracht hem in contact met nieuwe klanten. In het gebouw zit nu een concertzaal, café en museum.

Door naar: de Concertzaal Jahn 400 m

5. Volle concertagenda

Mozart verdiende niet slecht door voor zeer welvarende Weense burgers te spelen.

Jahn-concertzaal – nu Cafe Frauenhuber

Adres: Himmelpfortgasse 6
http://cafe-frauenhuber.at

Vanaf zijn derde had Mozart al duizenden concerten gespeeld, en ook in Wenen had hij een gevulde agenda. Elk jaar presenteerde hij drie tot vier nieuwe pianoconcerten en was hij zelf solist bij de goed bezochte premières, terwijl hij in de tussentijd een aantal kleinere concerten gaf bij mensen thuis en in kleinere zalen. Met al die concerten verdiende hij aardig, maar had hij ook veel kosten. Meestal moest Mozart zelf zorgen voor het vervoer van zijn piano van zijn woning naar de plaats van uitvoering, en een tijd lang had hij een eigen koets met koetsier die het transport voor hem kon verzorgen.

Die luxe kon hij zich echter niet blijven veroorloven. De familie had bedienden en hield er een dure levensstijl op na, dus hoewel Mozart een van de grote sterren van zijn tijd was, werd hij zijn hele carrière geplaagd door geldzorgen.

Op 4 maart 1791 speelde Mozart zijn laatste concert in het openbaar. Dat gebeurde in aanwezigheid van 400 toehoorders in Concertzaal Jahn, waar nu al sinds 1824 het roemrijke Café Frauenhuber is gevestigd.

Sinds 1824 zit er een café in het gebouw.

Door naar: Het laatste huis van de familie 200 m

6. Mozart stierf arm

Het gezin bewoonde een appartement in het gebouw, dat in 1847 werd gesloopt.

De laatste woning

Adres: Rauhensteingasse 8

Op 30 september 1790 verhuisde Mozart opnieuw, deze keer naar een ruim appartement op een steenworp van het Huis van de Duitse Orde.

De voorgaande jaren waren moeilijk geweest voor het gezin. Constanzes gezondheid liet te wensen over en ze hadden het financieel zwaar. Mozart trad minder op, maar kreeg ook weinig opdrachten en was gedwongen geld te lenen van zijn logebroeders. Uit enkele historische documenten blijkt dat hij bovendien grote sommen vergokte.

De situatie leek zich te verbeteren. In slechts enkele weken schreef hij in de herfst van 1791 de succesopera Titus en in september ging Die Zauberflöte in première, meteen een klassieker. Maar Mozarts tijd zat er bijna op. In november dirigeerde hij de allereerste uitvoering van een cantate voor de vrijmetselaars; het werd zijn laatste optreden. In augustus werd hij op reis naar Praag ziek en ging zienderogen achteruit. De 35-jarige muziekster stierf in de nacht van 4 op 5 december. Hij liet zijn weduwe een schuld na van omgerekend ruim 120.000 euro.

Het grootwarenhuis Steffl is gevestigd op het adres van Mozarts laatste woning.

Door naar: Michaelerkirche 500 m

7. Leerling maakte requiem af

Mozart schreef tot het eind aan zijn requiem, maar voltooide het niet.

Michaelerkirche

Adres: Michaelerplatz
www.michaelerkirche.at

Michaelerkirche Mozart werkte de laatste weken van zijn leven onder hoogspanning. In juli 1791 had een anonieme klant via een tussenpersoon een requiem bij hem besteld: muziek voor een rouwdienst. Een aanzienlijke bonus lag in het verschiet als de compositie bijtijds af zou zijn, en de door zorgen geplaagde en steeds zwakker wordende Mozart deed zijn uiterste best het werk af te krijgen. Maar hij had veel pijn en zijn lichaam begon zo op te zwellen dat hij zijn pen niet meer kon vasthouden.

Volgens zijn echtgenote Constanze had Mozart al het gevoel dat het werk zijn eigen requiem zou worden. Ze zou hoe dan ook een arme weduwe worden en liet haar man nog aan het stuk werken tot en met 4 december – de avond voor zijn overlijden.

De klant bleek graaf Franz von Walsegg te zijn, die net wilde doen alsof hij het werk zelf gecomponeerd had voor zijn overleden vrouw. Maar een onvoltooid werk was niet veel waard, en dus liet Constanze zonder te melden dat haar man al dood was een leerling van Mozart, Süßmayr, het werk afmaken. Achteraf beweerde ze dat Mozart Süßmayr uitgebreid had geïnstrueerd, maar wellicht heeft haar wens dat het requiem als een werk van Mozart de geschiedenis zou ingaan de waarheid wat bijgekleurd.

Op 10 december 1791, vijf dagen na Mozarts dood, vond de première van het werk plaats in de Michaelerkirche.

Door naar: Mozartmonument 1000 m

8. Vergiftigd door rivaal?

Mozartmonument

Adres: Burggarten, Burgring 1

In 1896 maakte Viktor Tilgner het Mozartmonument in de Burggarten.

Direct na de dood van de componist rouwden de inwoners van Wenen en muziekliefhebbers in heel Europa.

Zijn huisarts stelde vast dat de doodsoorzaak een ernstige aanval van de infectieziekte miliaire tuberculose was, maar zelf dacht de componist dat hij was vergiftigd door zijn rivaal Salieri. Volgens nieuw onderzoek zou een streptokok­ken­infectie de oorzaak zijn.

Salieri zei op zijn sterfbed Mozart te hebben vergiftigd.

Door naar: Haus der Musik 900 m

9. Mozart was onovertroffen genie

Mozart schreef meer dan 600 werken.

Haus der Musik

Adres: Seilerstätte 30
www.hausdermusik.com

Hoewel hij maar 35 jaar is geworden, heeft Wolfgang Amadeus Mozart 50 symfonieën, 23 pianoconcerten, meer dan 20 opera’s en honderden andere composities geschreven. Het muzikaal genie kon muziek sneller componeren dan opschrijven; zijn verzameld werk vult 170 cd’s. Ter vergelijking: een andere grote componist van de Weense School, Ludwig van Beethoven, schreef slechts negen symfonieën, één opera, vijf pianoconcerten en enkele stukken kamermuziek voor een kleine bezetting.

Het merkwaardigste is echter niet de hoeveelheid muziek, maar de kwaliteit ervan. Al in zijn eigen tijd was Mozart een bijzonder gerespecteerd componist, wiens werken doorlopend werden opgevoerd in de mooiste Europese concertzalen. De 14 jaar jongere Beethoven was sterk door Mozart geïnspireerd, en Haydn, een van de grootste voorbeelden van Mozart, zei na diens dood dat er 100 jaar lang nergens ter wereld een muzikaal genie van hetzelfde kaliber te vinden zou zijn.

Mozart beheerste zo’n beetje alle muziekgenres tot in de perfectie: van kerkmuziek tot puur entertainment en van pianosonates tot reusachtige orkestwerken. Tegelijk blies hij diverse genres nieuw leven in en was hij nog generaties na zijn dood een stijlicoon.

Het meest bijzondere is misschien wel dat zijn muziek nog altijd wordt opgevoerd en opgenomen. In Wenen is zijn erfenis nog springlevend. Wie geïnteresseerd is kan een kijkje nemen in zijn werk in het stedelijk muziekmuseum, het Haus der Musik, waar een zaal aan Mozart is gewijd.

In 2000 opende het museum.

Uitstapjes!

Dit fraaie slot was het zomerverblijf van de Oostenrijkse keizers en is nu een geliefde toeristische attractie.

Schloss Schönbrunn

Adres: Schönbrunner Schlossstrasse 47-49
U-Bahn-lijn U4 naar Station Schönbrunn, loop ca. 400 m.
www.schoenbrunn.at

Mozart bezocht Wenen voor het eerst toen hij nog maar zes jaar oud was. Toen het wonderkind een grand tour in Europa en in Wenen deed met zijn vader en zus, werden ze uitgenodigd om te spelen voor keizerin Maria-Theresia op Schloss Schönbrunn. De keizerin was gefascineerd door de jonge pianist, die indruk maakte door te spelen met afgedekte toetsen.

In 1786, toen Mozart naar Wenen was verhuisd, stond hij tegenover zijn concurrent Salieri, in de orangerie van het slot. Keizer Joseph II had de componisten uitgedaagd tot een muziekwedstrijd, die Salieri, de kapelmeester van de keizer, won.

Het graf kreeg later een klein ereteken van stenen van geruimde graven.

Begraafplaats Sankt Marx

Adres: Leberstrasse 6-8.
Tramlijn 71 naar halte Sankt Marx – dan nog ongeveer 600 m lopen.

Na een ceremonie in de Stephansdom werd Mozart op 7 december 1791 in een anoniem graf op een kerkhof buiten het centrum begraven, misschien in een soort massagraf. Waar hij precies ligt is niet zeker. De begraafplaats kreeg in 1859 een klein Mozartmonument, dat later is verplaatst. Nu markeren een engel en een afgeknotte zuil ongeveer de plek waar Mozart ligt.

Bekijk ook ...